موقعیت جغرافیایی ولایت غزنی

مقدمه

ولایت غزنی از واحدهای مهم اداری و جغرافیایی افغانستان است که در بخش مرکزی ـ جنوب‌شرقی کشور قرار دارد. موقعیت غزنی از نظر جغرافیای طبیعی، ارتباطات سرزمینی و تاریخی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا این ولایت در حدّ فاصل حوزهٔ کابل و مناطق جنوبی افغانستان واقع شده و راه ارتباطی تاریخی کابل ـ قندهار از محدودهٔ آن عبور می‌کند. در منابع جغرافیایی و مطالعات منطقه‌ای، غزنی به‌عنوان یکی از ولایات مهم افغانستان با ترکیبی از نواحی کوهستانی، نیمه‌کوهستانی و دشت‌های نسبتاً هموار معرفی شده است.[1]

۱. موقعیت ریاضی و جغرافیایی

از نظر مختصات جغرافیایی، مرکز ولایت غزنی تقریباً در حوالی ۳۳ درجه و ۳۰ دقیقه عرض شمالی و ۶۸ درجه طول شرقی قرار می‌گیرد. برای خود شهر غزنی، منابع جغرافیایی مختصات دقیق‌تری در حدود ۳۳°۳۳′ شمالی و ۶۸°۲۵′ شرقی ثبت کرده‌اند. بنابراین، در یک مقالهٔ علمی بهتر است میان «مختصات تقریبی ولایت» و «مختصات شهر/مرکز ولایت» تفاوت گذاشته شود و یک مختصات شهری به کل ولایت تعمیم داده نشود.[2]

۲. جایگاه غزنی در افغانستان

غزنی در بخش مرکزی ـ جنوب‌شرقی افغانستان واقع شده و از لحاظ موقعیت سرزمینی، میان حوزهٔ کابل در شمال‌شرق و مناطق جنوب و جنوب‌غرب افغانستان قرار دارد. همین موقعیت باعث شده است که غزنی در طول تاریخ یکی از مسیرهای مهم ارتباطی میان کابل، قندهار، زابلستان و نواحی شرقی و مرکزی افغانستان باشد. Encyclopaedia Iranica نیز موقعیت شهر غزنی را در جنوب کابل و بر مسیر ارتباطی کابل به قندهار توصیف می‌کند و بر نقش جغرافیایی آن در ارتباط میان مناطق مرکزی افغانستان و حوزه‌های جنوبی تأکید دارد.[3]

۳. حدود جغرافیایی ولایت غزنی

ولایت غزنی از سمت‌های مختلف با چند ولایت افغانستان هم‌مرز است. بر اساس Afghanistan Provincial Reconstruction Handbook، غزنی از شمال با وردک، از شمال‌شرق با لوگر و پکتیا، از شرق و جنوب‌شرق با پکتیکا، از جنوب‌غرب با زابل و از شمال‌غرب با دایکندی و بامیان همسایه است.[4] این حدود را باید در ارتباط با نسخهٔ نقشه و تقسیمات اداری مورد استفاده خواند؛ زیرا تقسیمات اداری افغانستان در دوره‌های مختلف دستخوش تغییر شده است.

نقشهٔ مرجع ولایت غزنی که در چارچوب اطلس منطقه‌ای افغانستان تهیه شده، مرزهای ولایت، مرز ولسوالی‌ها، شبکهٔ راه‌ها، رودخانه‌ها، مراکز اداری و مختصات جغرافیایی را بر مبنای WGS-84 نشان می‌دهد. این نقشه از داده‌های AGCHO، CSO، AIMS و MISTI استفاده کرده و برای مطالعهٔ موقعیت مکانی و تقسیمات اداری غزنی یک منبع نقشه‌ای مهم محسوب می‌شود.[5]

۴. مساحت ولایت غزنی

مساحت غزنی در منابع مختلف یکسان گزارش نشده است و این تفاوت عمدتاً می‌تواند ناشی از تفاوت مبنای نقشه‌برداری، تغییرات تقسیمات اداری و روش محاسبهٔ محدودهٔ ولایت باشد. Afghanistan Provincial Reconstruction Handbook مساحت ولایت را ۲۳٬۳۷۸ کیلومتر مربع گزارش کرده است.[6] در برخی داده‌های جغرافیایی جدیدتر، رقم‌هایی نزدیک به ۲۲٬۹۱۵ کیلومتر مربع نیز مشاهده می‌شود.[7] بنابراین، در یک متن دانشگاهی بهتر است رقم مورد استفاده همراه با نام منبع و سال انتشار ذکر شود، نه اینکه یک عدد بدون مشخصات منبع به‌عنوان رقم قطعی معرفی گردد.

۵. موقعیت غزنی نسبت به کابل و قندهار

شهر غزنی، مرکز ولایت، در مسیر تاریخی و امروزی کابل ـ قندهار قرار دارد. Encyclopaedia Iranica فاصلهٔ تاریخی شهر غزنی از کابل را حدود ۱۳۶ کیلومتر به سمت جنوب ذکر کرده و ارتفاع شهر را حدود ۲۲۰۰ متر گزارش می‌کند.[8] در منابع جدید جغرافیایی، فاصلهٔ غزنی از کابل ممکن است بر اساس نقطهٔ مبدأ، مسیر جاده‌ای یا فاصلهٔ مستقیم متفاوت محاسبه شود؛ بنابراین برای کار علمی باید مشخص شود که منظور «فاصلهٔ مستقیم» است یا «فاصلهٔ جاده‌ای».[8]

۶. موقعیت غزنی در شبکهٔ طبیعی و سرزمینی افغانستان

موقعیت غزنی تنها از منظر تقسیمات سیاسی اهمیت ندارد، بلکه از دیدگاه جغرافیای طبیعی نیز جایگاه ویژه‌ای دارد. بخش قابل توجهی از ولایت دارای اراضی کوهستانی و نیمه‌کوهستانی است. در گزارش Afghanistan Provincial Reconstruction Handbook، حدود ۵۹٫۸ درصد از اراضی غزنی کوهستانی یا نیمه‌کوهستانی و حدود ۳۵٫۷ درصد اراضی نسبتاً هموار معرفی شده است.[9] این ساختار توپوگرافیک در پراکندگی سکونتگاه‌ها، کشاورزی، راه‌های ارتباطی و بهره‌برداری از منابع آب نقش مهمی دارد.

۷. جایگاه غزنی در تقسیمات اداری

غزنی از نظر تقسیمات اداری دارای مجموعه‌ای از ولسوالی‌هاست. منابع مطالعاتی بین‌المللی مربوط به دههٔ ۲۰۱۰، ولایت را شامل ۱۹ واحد اداری، یعنی مرکز ولایت و ولسوالی‌های پیرامون آن، معرفی کرده‌اند.[10] اطلس مرجع افغانستان نیز برای ولایت غزنی نقشه‌ای مستقل تهیه کرده که در آن مرزهای ولسوالی‌ها و مراکز ولسوالی‌ها مشخص شده است.[5] با توجه به تغییرات احتمالی در تقسیمات اداری، تعداد ولسوالی‌ها در هر پژوهش باید با ذکر سال و منبع آورده شود.

۸. اهمیت جغرافیایی راه کابل ـ قندهار

یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر اهمیت جغرافیایی غزنی، قرار گرفتن آن در امتداد مسیر ارتباطی کابل ـ قندهار است. این مسیر، غزنی را به یکی از نقاط مهم ارتباطی میان شمال‌شرق و جنوب افغانستان تبدیل کرده است. از نظر تاریخی نیز موقعیت غزنی در مسیرهای عبوری میان فلات مرکزی افغانستان، زابلستان و حوزهٔ جنوب و جنوب‌شرق، یکی از عوامل شکل‌گیری اهمیت سیاسی و اقتصادی شهر و منطقه بوده است.[11]

۹. موقعیت غزنی در نقشه‌های رسمی و بین‌المللی

برای بررسی علمی موقعیت غزنی، استفاده از نقشه‌های سازمان ملل متحد نیز اهمیت دارد. نقشهٔ سیاسی افغانستان تهیه‌شده توسط United Nations Geospatial Information Section مرزهای ولایات و جایگاه غزنی را در ساختار سرزمینی افغانستان نشان می‌دهد. نسخهٔ سال ۲۰۰۹ این نقشه با شمارهٔ 3958 Rev.6 منتشر شده و دارای مقیاس، شبکهٔ جغرافیایی و مرزهای ولایات است.[12]

۱۰. نقشهٔ پوشش سرزمین غزنی

نقشهٔ Ghazni Province Land Cover Map که در سال ۲۰۰۲ بر اساس داده‌های ماهواره‌ای تهیه شده، اطلاعات مهمی دربارهٔ ساختار سرزمین ولایت ارائه می‌کند. این نقشه بر تفسیر تصاویر ماهواره‌ای Landsat TM مربوط به سال‌های ۱۹۹۰ و ۱۹۹۳ و همچنین عکس‌های هوایی و نقشه‌های توپوگرافی با مقیاس ۱:۱۰۰٬۰۰۰ استوار بوده است. در آن، مناطق مسکونی، باغ‌ها، زمین‌های آبی و دیم، مراتع، پوشش جنگلی، زمین‌های سنگی، آب‌های دائمی و فصلی و سایر واحدهای پوشش سرزمین مشخص شده‌اند.[13]

۱۱. نتیجه‌گیری جغرافیایی

برآیند داده‌های جغرافیایی نشان می‌دهد که ولایت غزنی در موقعیتی مهم در مرکز ـ جنوب‌شرق افغانستان قرار دارد و از شمال و شمال‌شرق به حوزهٔ مرکزی کشور، از شرق به نواحی پکتیا و پکتیکا، و از جنوب و جنوب‌غرب به حوزهٔ زابل و مناطق جنوبی مرتبط است. موقعیت ریاضی، ارتفاع نسبتاً زیاد، ساختار کوهستانی و نیمه‌کوهستانی، دشت‌های داخلی و قرار گرفتن شهر غزنی در مسیر کابل ـ قندهار، مجموعه‌ای از عوامل طبیعی و انسانی را ایجاد کرده‌اند که در شکل‌گیری اهمیت تاریخی و معاصر غزنی مؤثر بوده‌اند.[14]

منابع و مآخذ

[1] Afghanistan Provincial Reconstruction Handbook, Ghazni Province, Center for Army Lessons Learned (CALL), 2010، بخش «Geography»، ص. 75. در این منبع مساحت، حدود جغرافیایی، ساختار توپوگرافیک و تعداد واحدهای اداری غزنی ارائه شده است.
[2] Encyclopaedia Iranica, مدخل ḠAZNĪ, بخش «Historical Geography»، مشخصات جغرافیایی شهر غزنی؛ مختصات تقریبی شهر: 33°34′N, 68°27′E.
[3] همان، Encyclopaedia Iranica, ḠAZNĪ, i. Historical Geography؛ بحث موقعیت غزنی در مسیر کابل ـ قندهار و جایگاه آن در جغرافیای تاریخی افغانستان.
[4] Center for Army Lessons Learned (CALL), Afghanistan Provincial Reconstruction Handbook, بخش Ghazni Province – Geography, ص. 75؛ حدود جغرافیایی و مساحت ولایت.
[5] United Nations / OCHA, Afghanistan: Ghazni Province Reference Map, چاپ 27 March 2014، نقشهٔ مرجع ولایت غزنی، با استفاده از داده‌های AGCHO, CSO, AIMS و MISTI و سیستم مختصات WGS-84.
[6] Center for Army Lessons Learned (CALL), Afghanistan Provincial Reconstruction Handbook, Ghazni Province, p. 75؛ مساحت اعلام‌شده: 23,378 km².
[7] GeoView, Ghazni Province – Geographic Information, دادهٔ مساحت 22,915 km²؛ این منبع برای مقایسهٔ داده‌های جغرافیایی جدیدتر استفاده شده و باید در کنار منابع رسمی‌تر تفسیر شود.
[8] Encyclopaedia Iranica, ḠAZNĪ, i. Historical Geography؛ موقعیت شهر غزنی، ارتفاع و ارتباط آن با کابل و قندهار.
[9] Center for Army Lessons Learned (CALL), Afghanistan Provincial Reconstruction Handbook, Ghazni Province, p. 75؛ اطلاعات مربوط به کوهستانی، نیمه‌کوهستانی و دشت‌های ولایت.
[10] European Asylum Support Office (EASO), Afghanistan: Security Situation, 2017، بخش 2.10 Ghazni – General description of the province, ص. 119؛ حدود جغرافیایی و تقسیمات اداری ولایت.
[11] Encyclopaedia Iranica, ḠAZNĪ, i. Historical Geography؛ بررسی موقعیت غزنی در مسیرهای ارتباطی افغانستان.
[12] United Nations, Geospatial Information Section, Afghanistan, Map No. 3958 Rev.6, July 2009؛ نقشهٔ سیاسی افغانستان با مرزهای ولایات و موقعیت غزنی.
[13] AIMS, Afghanistan Ghazni Province Land Cover Map, April 2002؛ نقشهٔ پوشش سرزمین غزنی بر اساس تصاویر Landsat و نقشه‌های توپوگرافی.

[14] جمع‌بندی تحلیلی بر اساس منابع [1]، [2]، [5]، [10] و [12].