معرفی آبدات و مزارات تاریخی  ولایت غزنی

غزنه وخلاصه وجه تسمیه آن:
اگربه اسناد معتبر وقابل باور رجوع   نمایم (قدیمی ترین نامی که درمورد غزنه درسده دوم میلادی از قول بطلیموس تذکر رفته است.ان هم گنزگه بوده است که یونانی ها انراگزوس ثبت کرده اند.به همین ترتیب پروفیسور(بنوینست)هم کلمه غزنی را دریک پارچه سغدی (گزنک) یافته وان را خزانه ،گنچ ،کنز تعبیر کرده است.بعضی ها به این باور اند که واژه غزنه مرکب ازدو واژه است : غز=کز=کش=گش  به معنای،تازه خوش،خوب،ونی به معنای شهر. پس غزنی عبارت بوده ازکزنی =کش نی =گش نی به معنای شهر خوب،شهر خوش،بعضی ها غزنین راکلمه ترکیبی ازغز(طایفه) ای ازترکان و نین به معنی محل اقامت دانسته است.اماغزنی از نظر بطلیموس (گزنگ)است که معنی خزانه وگنچ رامی دهد به باوربرخی ازمحققان درنواحی اب ایستاده مقر(ناوه) غزنی(کابلستان وزابلستان)یک نوع گیاه مخصوص روییده که انرا گزمینامیدند ودروقت رستم واسفندیاربه گزنین مشهورشد وبعدهابه غزنین تغیر یافت. وایدیم ماسون باستان شناس  قدمت تاریخی غزنی را 10000سال نگاشته است ومعتقداست که غزنی ازمستحکم ترین بلادشرقی وخیلی مصوُن دانسته ونام انرا (گازاکه ) گرفته است که درزبان فارسی قدیم به معنی خزانه می باشد.هوان تسنگ Tجفرافیه نویس عهدعتیق که ازغزنی بازدیدنموده بود غزنی رابه نام (تسوtisso  ) (کوkou) (ته tha) یاد نموده است .مساحت انرا  7000لی می داند که هرلی نیم کیلو متر است.مورخین عرب نیز غزنی راختزه نامیده اند.که مسمی به غزنی کنونی است.مورخان عرب گاهی انرا غزنه وگاهی غزنی وگاهی غزنین نگاشته اند.در رساله نفیسی که اقای کهزاد بنام مدنیت اوستایی نگاشته سرزمین کخره را از روی اوستاسیزدهم سرزمین خوب ومقدس اوستایی دریافته ومعتقداست که به قول بعضی مورخان کخره عبارت از همین ککرک غزنیست.نویسنده گان روزگار ال ناصرنیزبه لهجه غزنین از این شهر نام برده اند.شکوه وجلال وتزیناتی که دراین شهر بزرگ به کار برده شده بود درکتب واشعار نویسندگان ٖآن وقت به تفصیل ذکر شده .ابن اثیر مینگارد که مقسم آب باغهای دولتی همه از نقره ، طلا وفیروزه ٍ بود.که سپاهیان سنجر انرا به غارت بردند ودیوار های کاخهای سلطنتی را باالواح نقره اراسته بودند.کاخ ها محمودیان هرکدام دارای برجهای بلند ورفیع بود  ودروسط سرای صفه مربعی تعمیر می کردند بسیار بلند برآن می نشستند وبار میدادند یابزم می نمودند ودردیوارها صورت سلطان ومناظرطبیعی وشکارگاه هارابه سنگ نقش مینمودند. شهر غزنی بربنیاد مصوبهء پنجمین اجلاس کشور های اسلامی، که بتاریخ 21تا23 ماه نوامبر سال 2007 میلادی درشهر طرابلیس جماهیر عربی لیبیا برگزارگردیده بود،به عنوان پایتخت فرهنگی کشور های اسلامی اسیایی برای سال 2013 اعلام گردید اتخاذ این تصمیم ازسوی کشورهای اسلامی ،بی گمان بیانگرابهت واهمیت تاریخی ،فرهنگی غزنی است که روزگاری مرکزگسترش اسلام وفرهنگ وتمدن اسلامی بوده است.)

پشتو

  
که معتبرواوپخوانیو اسنادو ته کتنه وشی  او په دوهمه پیړۍ کې دبطیموس په وینا دغزنی تر ټولوپخوانی نوم ګنزګه و. اویونانیانوهم هغه اګزوس ثبت کړی دی.همدا ډول بنوینست هم دغزنی توری چې په یوه سغدی ټوټه موندل شوي (ګزنګ) بولي او هغه يي دخزاني ګنج ،کنز په نوم تعبیر کړی دی.څیني په دې باور دي چې دغزني توری له دوو تورو څخه جوړ دی .غز=کز=کش=ګش چې دتازه،ښه، وړ او همدا دول نی هم دښار په معنی راغلي دی. نوویلای شو چې غزنی عبارت دی له کزنی، کش نی= ګش نی چې معنای ښه ښار ،خوشاله ښار، اوځینو نورو بیا غزنین له دوو توروڅخه جوړتوری بولي چې غز د(ترکانو یوه طایفه) اونین د اوسیدوځای ته وایی: خو غزنی دبطلیموس له نظره  بیا (ګزنګ) دی چې معنا یی هماغه خزانه اوګنج دی.

تصویر مزار حضرت خواجه لایخوار:
1 - مزار حضرت خواجه لایخوار:
نام این مرد بزرگوار و فقیر صاحب حال (محمد) بوده و از ساکنین اصلی غزنی میباشد. موصوف در زمان سلطان ابراهیم  زیست داشته و این شخصیت بزرگ به گفته ی عده از دانشمندان افغانستانی و مستشرقین دنیا سبب تغییر حال و انقلاب روحی در حضرت سنایی غزنوی گردید است. ګفته میشود که روزی حضرت سنایی به دربارسلطان بهرام شان روان بود.شعر هم درمدح ان سلطان سروده بود.که درمسیرراه ناګاه صدای شنید . که میګفت چشم سنایی کور باد،که بجای سلطان حقیقی مدح سلطان مجازی رامینماید.سنایی رویش را به عقب میګرداند،اماچیزی رانه میبند،به راه خود ادامه میدهد،که بار دوم چینین صدای را میشوند.وچشمش به حضرت لایخوار میافتد. جا بجا استاده میشود.وقدمی دیګری رابسوی دربار بهرام برنمی دارد.ازان روز به بعدتغیر حال وانقلاب روحی درحضرت سنایی بوجود میاید واز مدح سلاطین دست بردارمیشود.وبه اینګونه جاودانه میشود.
حضرت خواجه لایخوار ازاین سبب است که به وی استاد سنایی هم خطاب میکنند. حضرت خواجه لایخوار به گمان اغلب در زمان شاهی مسعود سوم(492 ـ 508) چشم از جهان فانی بسته و اکنون مزارش بنام (مزار خواجه لایخوارولی) مورد احترام مردم مردم است.
موقعیت مزار: شرق سرک عمومی کابل- قندهار، مقابل بازار شهر جدید و شمال قریه اربابا صاحب
خواجه لايخوار:

---------------

 ددغه سترفقير شخصيت  او دحال دڅيښتن نوم  محمد دى.  دغزني له اصلې اوسيدونکو څخه و.دغزنويانو د  دورې سلطان ابراهيم په وخت  كې يې ژوند كاوه . هغه له وتلوعارفانو اوصوفيانو څخه و.هغه ته يې ملنګ هم وايه. دنړۍ او افغانستان ديو شمير پوهانو په وينا چې دغه ستر شخصيت دحضرت سنايي (رح) په افکارو اوحال کې روحي بدلون راوست . ویل کیږي یوه ورځ حصرت سنایی دسلطام بهرام شاه دربارته روان و. اودهغه په ستاینه کې یی قصیده شعر هم ویلې و.چې ناڅاپه یی له شا یو غږ واوریده.دسنایی سترګي دړندې شي چې دحقیقی سلطان په ځای دمجازی سلطان ستاینه کوي.سنایی مخ شا ته واړاوه اوڅوک یی ونه لیدل، بیرته به خپله لار روان شو. دوهم ځل بیا دا غږ اوری.سترګي یی به حضرت لایخوارلګیږی.نوبیا دبهرام ددربار په لوری ګام نه اخلي ،اوله  هغې ورځي وروسته له یوه فکری اوروحی انقلاب سره مخ کیږی. او دسلاطینو له ستاینې لاس اخلي اوپه دې ډول تل پاتي کیږی. نوځکه هم ده ته دسنایی داستاد خطاب هم کیږی.حضرت لایخوار ولی په ډیر ګمان چې ددريم مسعود په پير کې يي له فانې نړۍ سترګي پټي کړي او اوس يي مزار په خواجه لايخوار ولي شهرت موندلى چې خلک ورته ډير درناوي کوي.ډيرو زيارت كونكو يې دزيارت په دننه كې په ديوالونو لاس ليكونه كړى وو. نږدي درۍ سوه كاله وړاندې ديوې شخصي غوښتنې په بنسټ دا زيارت رنګ شو. ودانۍ دغزنويانو په دوران پورې تړاو لري. چې لاهم شته. يوځلې په ۱۳۷۰هجري لمريزكال مې جوړه شوه. موقعيت: دکابل - کندهار عمومي سړک ، نوي ښار ته څيرمه داربابا صاحب دکلي شمال ته  .
2- شاه میر پالیزبان یا فالیزوان:

--------------------------------
  شاه میر پالیزبان طبق روایت عده ای  از پژوهشگران فرزند سید میر کلال مرشد حضرت شاه نقشبند بهاؤالدین بلا گردان بوده و از بخارا به غزنه تشریف فرما شده است. موصوف به سبب قناعت نمودنش به خوراک سبزیجات و گیاهان به فالیزبان مشهور شده است.اماشماری هم به این باوراند که وي درکارزارمزروعی مشغول بوده.وبیشتر اوقات پالیزهم کشت میکرده.وخود پالیزبان بود.به هرحال تاریخ دقیق تولد و وفاتش در هیچ تذکره دستیاب نشده و عوام درباره این شخصیت حکایاتی متعددی دارند.
۳تاج اوليا:

----------

 دا ستر شخصيت يو شمير ليکوالو او مورخينو دسيد علي هجويري ماما او ځينو هم ددحکيم سنايي خوريي بللى.او دنوم په اړه يې دنظر اختلاف شته .ديوې وينا له مخې نوم يې سيدعبدالله واو په بله وينا چې شيخ عمادالدين دى .
يوشمير څيړونکې وايي چې دى دحضرت حکيم سنايي، خواجه لايخوار او سيدحسن غزنوي سره هم ليدلې کتل کړي . او دسلطان ارسلان شاه غزنوي (٥٠٩-٥١١) داحترام وړ هم و.
مزار يي دکابل- کندهار په لويه لار دخواجه لايخوار زيارت ته څيرمه دى
۵ سید حسن آغا -
---------------
  سيد حسن دسيد ناصر علوي زوى چې دپينځمې پيړۍ له شاعرانو او ولتي شخصيتونو څخه  و اودحضرت سنايي له نږدې دوستانوڅخه شميرل کيږي دهغه پخوانى دوست مسعود سعد سليمان چې دده دمړينې په مال په بنديخانه و. له هغه يي دشعر په چوکاټ کې داسې ويرنه وکښه چې پکې يي دخپل زړه درد،ويراوژړاياده کړي هغه په ديرش کلنۍ کې (٤٩٥_٤٩٩)داچی دغزنويانو دواكمنې په وروستيو كې  له پيژندل شويو شاعرانو څخه وو، شعرونه يې تر ډيره په ستاينه (مدح) كې دي .هغه په ۴۹۵_۴۹۹كې مړشو . هغه يي په اشرف الشعرا په نوم هم يا داوه خوعوام  سيدحسن په همدې نوم پيژنې ،دهغه زيارت ته ښځي اونارينه راځي ، دزيارت ګومبزه يې له ۲۰۰ تر۳۰۰پورې مخينه لري
6- سید احمد مکی
--------------------
خواجه احمد مشهور به سيد احمد مكی از اولياي كبار و از خلفاي نامدار حضرت شيخ رضي الدين علي لالاي غزنوي بوده، در عرفان مرتبت  او را با ابوالحسن خرقانی یکی میدانند و به همین سبب به سلطان ذاکرین مشهور بوده است.
سلسله نسب ایشان را در شجره نامه به امام موسی کاظم میرسانند و او  در سال 669 هـ. ق در گذشت. موصوف اسفراینی الاصل و در قریه مکیلنگ جور فادقان که فعلاً بنام گلپایگان یاد میشود اقامت داشته است.
موقعیت مزار: مدینه الاولیاء غزنی، قریه خواجه احمد، جزء شهر نو غزنی.

۶ــ سید احمد مکی
-------------------
خواجه احمد چی په سیدا حمد مکی شهرت لري . له ستر واولیاو و او دشیخ علی لالا رضی الدین غزنوي خلیفه هم و.او په عرفان کي دهغه مقام له ابو الحسن خرقانی سره پرتله کوي . له همدی امله هغه ته سلطان ذاکرین  وایي دنسب لړئ یي تر امام موسی کاظم (رح)ته رسیږي . نوموړی په ۶۶۹هــ ق کې وفات شوی . سیداحمد مکي اسفراینې الاصل و او د(فادقان جوردمیکلنګ)  په کلي کی چې اوس یې ګلپایګان بولی اوسیده
مزار: مزار یی په مدینته الاولیا دغزنی په ښار کې دی چې اوس دغزنی  دنوی ښاریوه څنډه ده

۷ـــ شیخ عثمان هجویری (اربابا صاحب)
---------------------------------------
شیخ عثمان هجویری از سادات کبار و عرفای نامدار و پدر سید علی هجویری معروف به (داتای گنج بخش) مدفون در لاهور است که اثر نفیس شان کشف المحجوب، شهکار عرفان در زبان فارسی میباشد. در مورد آثار و کارهای علمی او معلومات در دست نیست. مردم با دیانت ما به ایشان ارادت خاص داشته وهمیشه جهت اتحاف دعا به زیارت شان می شتابند و محققین سال وفات او را 420هـ.ق دانسته اند.
موقعیت مزار: سه کیلومتری جنوب شرق شهر غزنی، قریه ای اربابا.

۷— شیخ عثمان هجویري( اربابا صاحب)
----------------------------------------
شیخ عثمان هجویری له سترو عارفانو اونوموتو سیدانوڅخه دي . عثمان هجویری دسیدعلی هجویری چې به لاهور کې ښخ او زیارت یی په (داتای ګنج بخش )مشهور دی پلار دی. دعلی هجویري مشهور اثر کشف المحجوب دی.چې په فارسی ژبه لیکل شوی.اوپه عرفاني ډګر کې شهکار بلل شوی.دهغه داثارو اوعلمی کارونو په اړه نور معلومات په لاس کې نشته.زموږدیانت لرونکی خلک یی زیارت ته راځي. څیړونکو دهغه دمړیني نیټه ۴۲۰ ق ښودلي.
دمزار سیمه یی دغزنی نوی ښار ته څیرمه په درۍ کیلو متری کې داربابا صاحب کلی دی
۸ــ خواجه بقال:
---------------
  خواجه بقال از دانشوران زمان خود و از فقهای معروف در مذهب امام شافعی بوده و دانشمندگرامی عبدالحسین زرینکوب در کتاب سیر در شعر فارسی بیان داشته است که: (شیخ و امام بزرگواری در غزنه به نام امام قفال میزیسته که در نزد سلطان کبیر(محمود) مرتبت خاصی داشت). کلمه قفال با گذشت زمان به بقال تبدیل گردیده و وفات این بزرگ مرد نیز در عصر سلطان محمود غزنوی بوده است.
موقعیت مزار:  جنوب شرق شهر قدیمی غزنه، قریه ( خواجه بقال).
۸ خواجه بقال :
---------------
خواجه بقال دخپل وخت نوموتی پوه او دامام شافعی دمذهب مشهور فقهیی و. ښاغلی زرین کوب په خپل کتاب (سیردرشعر فارسی) کې دده به اړه کښلي دی. شیخ اوستر امام به غزنی کې دامام قفال په نوم یادیده چې دسلطان محمود به وړاندې یی زیات څانګړی مقام او احترام درلود.) چی همدا دقفال توری دوخت به تیریدو سره په بقال واوښته .دغه ستر عارف دسلطان محمود غزنوی په پیر کې ومړ.
دمزار موقعیت : دغزنی زاړه ښارپه سیهل ختیځ کې دخواجه بقال کلی دی.
۹ــ سلطان محمود کبیر:
ابرمرد تاریخ و سپهسالار رشید اسلام (سلطان محمود) فرزند سبکتگین بوده و پیشتاز سلسله غزنویان میباشد. ایشان در دهم محرم الحرام 361 هجری قمری مطابق دوم نوامبر971 میلادی تولد یافته و عصر روز 23 ربیع الثانی 421هـ مطابق 30 اپریل 1030 میلادی به عمر59 سالگی جهان فانی را وداع گفت. موصوف نه تنها یکی از فاتحین بزرگ اسلام بوده؛ بلکه شاه علم پرور و فرهنگ دوست بوده است.
سخاوت، جوانمردی، تدبیر امور، عدالت، دلیری و از همه مهمتر پابندی اش به عقیده اسلامی از زمان حکمروایی اش تا اکنون درج کتاب ها شده و زبانزد خاص و عام بوده است.
موقعیت مزار: مسیر شاهراه کابل- غزنی، عمارت فیروزه (مشهور به روضه).
۹ــ سلطان محمود:دسلطان سبكتګين  مشر زوى په ۳۶۱هجري  سپوږميزكال كې دنړۍ ته راغى .چې  دانیټه د۹۷۱ میلادی کال سره برابره ده،او د۴۲۱هــجری قمری دربیع الثانی د۳۲ مي  چې د۱۰۳۰ میلادی کال داپریل دمیاشتی  له ۳۰ سره سمون خوری په۵۹کلنی کې یی له نړۍ څخه سترګي پټي کړي. هغه په خپل وخت كې له ستروواكمنو څخه وو.اولس ۱۷ ځله يې په هندوستان يرغلونه وكړل. له اسلام ،هنر اوادبياتو سره يې ډيره مينه وه، هغه لوى پوځي قوماندانان ،انځورګران ،عارفان، شاعران، موسيقي پوهان، عالمان اوپوهان خپل دربارته راوبلل. د كرهڼې، اوابادې،  سخت مينه وال و.دعروس الفلك اودغزني ستر كتابتون دهغه له شهكارونو څخه ګڼل كيږي، سخاوت ،میړانه،دچاروتدبیر،عدالت،او زړورتوب او تر ټولو مهم داچې اسلامی عقیده یی ترننه پوری په کتابونو کې ثبت دی.. سلطان محمود:دسلطان سبكتګين زوى په ۳۶۱هجري سپوږميزكال كې دنړۍ ته راغى . هغه په خپل وخت كې له ستروواكمنو څخه وو.اولس ۱۷ ځله يې په هندوستان يرغلونه وكړل. له اسلام ،هنر اوادبياتو سره يې ډيره مينه وه، هغه لوى پوځي قوماندانان ،انځورګران ،عارفان، شاعران، موسيقي پوهان، عالمان اوپوهان خپل دربارته راوبلل. د كرهڼې، اوابادې،  سخت مينه وال و.دعروس الفلك اودغزني ستر كتابتون دهغه له شهكارونو څخه ګڼل كيږي، دهغه په وخت كې دغزني ښار په عروس البلادهم مشهور و.
دمزار موقیعت: دکابل—غزنی په لویه لار،دفیروزه  په ودانۍ (په روضه مشهور)
۱۰ـــ مزار شیخ اجل
شیخ محمد سررزی مشهور به شیخ اجل (رح) ازعرفای بزرگ قرن ششم هجری بوده  و سال وفات او را 599 هـ ق ثبت نموده اند. به قول مولانا یعقوب چرخی او از ابوالفضل محمد بن طیفور  فیض برده است. حضرت مولانا جلال الدین بلخی در مثنوی شریف از این شیخ کامل و عارف واصل حکایتی دارد که نهایت لطیف و شیرین است:(زاهدی در غزنه از دانش مزی= بود محمد نام و کنیت سررزی).
موقعیت مزار: غرب مزار شمس العارفین، بر فراز یک تپه.
۱۰ دشیخ اجل مزار.
شیخ محمدسررزی چې په شیخ اجل(رح) یادیږی.دشپږمې هجري پیړۍ له سترو عارفانوڅخه دی.دهغه دمړیني نیټه یی هم ۵۹۹هـــ ق کښلي ده.دمولانا یعقوب څرخي په وینا چې هغه له ابوالفضل څخه زده کړه کړي.حضرت مولانا جلال الدین  په خپل اثر مثنوي شریف کې ددغه ستر عارف یوه خوږه کیسه لري: :
((په غزنه کې یو زاهد دی لری پوهه مزی... نوم يي محمد او کنیه یی سررزی))
دمزار: دشمس العارفین زیارت دلویدیځ لور ته په غونډۍ
۱۱ـــ منار مسعود:
یکی ازبناهای بسیار با شکوه که مهارت های غزنویان را درهنر معماری به نمایش می گذارد مناره هاست. منار مسعود از خشت پخته بنا گردیده و این منار از دو قسمت تشکیل شده که بخش تحتانی آن هشت ضلعی و قسمت فوقانی آن به صورت استوانه ی بوده است. در اثر یک زلزله قسمت بالایی آن فرو ریخته و اکنون تنها قسمت هشت ضلعی و ستاره ای آن باقی مانده و توسط زینه مارپیچ به فراز خود راه دارد.
طبق نوشته محمد رضاء در این منار کلمات ذیل درج است: السطان الاعظم ملک الاسلام علاءالدوله والدین ابوسعیدمسعود بن ظهیر الدوله امیر المومنین ابراهیم خلدالله ملکه).
بانی این منار(مسعود ثالث) در سال453 تولد گردیده و درسال 508 از جهان رخت بربست. گفته میشود این منار در سال 492 بناء یافته است.
موقعیت منار: شهر غزنی، به فاصله یک کیلومتری سمت شمال روضه سلطان محمود کبیر.
۱۱ـــ  دمسعود منار
یوه له هغوو څلو څخه ده چې غزنویانو پکې دمعماری هنر په  ښه ډول په ډاګه کړی.دمسعود منارله پخو خښتو جوړ شوی.او دامنا له دوو برخوڅخه جوړ شوی.چې لاندۍ برخه یی اته څنډې لري.او پورتنې برخه یی دستني په ډول ده.چې دیوې زلزلې په ترڅ کې ړنګ شوی.  اوس یی یواز اته څنډیزه اوستوری ډوله برخه پاته دي.اوبام ته یی دننه کږه وږه لاره لري.دمحمد رضا دلیکني له مخي بکې دا توري کښل شوي دي(السطان الاعظم ملک الاسلام علاءالدوله والدین ابوسعیدمسعود بن ظهیر الدوله امیر المومنین ابراهیم خلدالله ملکه). ددغه منا(څلي) جوړونکی دریم مسعود په ۴۵۳ کې زیږیدلی.او په (۵۰۸) له نړۍ کوچیدلی. دغه منار(څلی)په ۴۹۲ کال کې جوړ شوی دی.
دمنار موقعیت: دغزنی ښارشمال ته  دسلطان محمود روضی ته نږدي به یوکیلو متري کې دی.
-12  منار بهرام شاه:
این منار نیز مبیین عظمت دوران غزنویان در سطوح هنر معماری بوده و شامل نقوش برجسته وظریف از خشت پخته میباشد. آرایش آجر کاری آن دارای اهمیت فراوان بوده و چیدن خشت ها در این منارها زیبایی خاص خود را دارد. درب ورودی این منارها از اثرگذشت زمان و فرسایش خاک فعلا در ارتفاع بالای از زمین قرارگرفته و همچنان کتیبه های نیز به خط کوفی بر بدنه های مناره ها حکاکی شده است. در این منار نیز از بانی آن(السلطان الاعظم ملک الاسلام یمن الدوله وامین المله ابومظفربهرامشاه خلدالله تعالی ملکه) یادآوری شده ویکی از آبدات تاریخی محسوب میگردد که از اطراف و اکناف مردم برای دیدن آن میایند. بهرام شاه پسر مسعود پسر ابراهیم پسر مسعود پسر سلطان محمود بوده درسال 512 به تخت شاهی نشسته و دوبار به هندوستان لشکر کشیده است.
موقعیت منار: ......
۱۲ --  دامنار هم دغزنویانو په پیر کې دمعماري هنرد لوړتیا بیانونکی دی.چې په کې دپخو خښتولویي اونازکې کښیدي شاملي دي.او داجری برخه یی خورا مهمه ده. په دې منارونو کې د دخښتو اوډل اوځای پرځای کیدنه  خورا ښکلا لري. دغه منا ته دننوتو وردوخت په تیریدو او دخاوروی په را ښویدو سره اوس دمنا په پورتنی برخه کې له ځمکي لوړ دی ،همدا ډول په مناره کې په کوفي لیک ،لیکنه لاهم شکاری.په منار کې ددبنسټ ایښودونکي یادونه په دا ډول((السلطان الاعظم ملک الاسلام یمن الدوله وامین المله ابومظفربهرامشاه خلدالله تعالی ملکه) راغلي ده .دا یوه له هغو ابدو څخه ګڼله کیږي چې له لیرو سیمو څخه یی لیدو ته خلک راځي.بهرام شاه دمسعودزوی ، دابراهیم لمسی،ددویم مسعود کړوسی،اوسلطان محمود کوسی دی.چې په ۵۱۲په شاهي ګډۍ کینوست. دوه ځلې یی په هندوستان هم یرغلونه وکړل.
-13 شمس العارفین:
نامش شیخ عبدالواحد و ملقب به شمس العارفین بوده و از بزرگان عرفان و تصوف محسوب میگردد، ایشان در غزنه به دنیا آمده، آوازه تصوفش در بسیاری از شهرهای اسلامی طنین انداز است. خواجه معین الدین چشتی( غریب نواز) قبل از رفتن به اجمیر هندوستان دو سال از محضر این بزرگ مرد فیض ها برده  وموصوف طبق نبشته استاد خلیلی با شاه قسورگردیزی معاصر بوده و با او مکاتبه می کرده است. شمس العارفین درسال 601 قمری از جهان فانی رخت بربسته و مزار ایشان مورد تکریم مردم قرار دارد.
۱۳ــ نوم يي شیخ عبدالواحد اوپه شمس العارفین یی یاداوه.هغه له سترو عارفانو.او صوفیانو څخه ګڼل کیده. نوموړی په غزنی کې نړۍ ته راغلی،دتصوف اوازې یی په ډیری اسلامي ښارونو کې خپرې وي .خواجه معین الدین چستی غریب نواز(غریب پال) دهندوستان اجمیر ته له تګ وړاندې دوه کاله ددغه نوموتي شاګرد و.نوموړی داستاد خلیلی دلیکنو په بنسټ دشاه قسور ګردیزی هم مهالی و. له هغه سره به یی په لیکلی توګه اړیکې ساتلي.شمس العارفین په ۶۰۱قمری کال کې له نړۍ سترګي پټی کړي.مزار ته یی اوس خلک راځي او درناوی ورته کوي.
14- خواجه ملک یار ولی
خواجه نورالدین ملک یار مشهور به (پرنده) بوده و خلیفه ی شیخ عزیز الدین دانیال خلجی است. این بزرگمرد پس از طی مراحل سلوک به اجازه استادش راهی هندوستان شده و قسمت زیادی از عمر شریفش را در هندوستان صرف پخش و گسترش دین مبین اسلام نموده است. جناب شان در سال 695هـ.ق داعی اجل را لبیک گفته و در شهر زیبای غزنی به رحمت حق پیوست.
موقعیت مزار: قریه کوشک، شمال شهر غزنی، بفاصله چهار کیلومتری شهر غزنی.
۱۴ خواجه ملکیار ولی.
خواجه ملک الدین ملکیار ولي چې په (پرنده) سره یی شهرت درلود.نوموړی دشیخ عزیز الدین دانیال خلجی خلیفه دی.دغه ستر صوفي دسلک له پړاونو څخه له تیریدو وروسته دهندوستان په لوری لاړ.ډیر کلونه يي هالته داسلام دسپیڅلی دین دخپرولوپه مقصد تیر کړل. حناب په ۶۹۵هـــ  ق کې داجل داعیی ته هرکلی ووایه، او دغزنی په ښایسته ښار کې ښخ شو.
دمزارموقعیت: دکوشک په کلي کې دغزنی ښار شمالي څنډه  څلور کیلو متری کې .
15 مزار سبکتگین:
ناصرالدین سبکتگین پدر حضرت محمود کبیر و بنیان گذار سلسله غزنویان بوده ودر سال331هـ بدنیا آمده است.
ایشان بعد از 20 سال پادشاهی به عمر 56 سالگی در برج شعبان 387هـ  به دیار باقی شتافت.
محققین میگویند او پادشاه عادل، پرهیزگار، دلیر و مجاهد پرور بوده  قامت بلند و رخسار آبله گون داشت. سبکتگین در دامان خانواده سامانیان رشد و پرورش یافته و از مهارت نظابی خوبی برخورداربود ودر زمان فرمانرواییش سلطنت غزنویان گسترش یافت.
موقعیت مزار: دامنه شرقی کوه بین روضه وغزنی، شمال منار بهرامشاه و قصر مسعود.
۱۵ــ    ناصرالدین سبکتګین  دحضرت محمود غزنوی پلار او دغزنوی دوری بنسټ ایښودونکی و. چې په ۳۳۱ کال کې زیږدلی. وروسته له شلو کالوپادشاهي څخه د۵۶کالو په عمر د۳۸۷هـــ دشعبان په میاشت کې له نړۍ سترګي پټي کړي. څیړونکي وایی. هغه یو عادل ،پرهیزګاره اوزړور مجاهد پاله سړی و. لوړ قد یی درلود . مخ یی چیچکی و. سبکتګین دسامانی کورنۍ په لمن کې لوی شوی  اوروزنه  یی هم لیدلی وه. هغه ښه پوځي وړتیا لرله. او دواکمنۍ په مهال یی دغزنویانو سلطنت پراختیا  وموندله.
16-   بهلول دانا:
سروران پژوهش دقیقاً حال و احوال آنرا تا اکنون پیدا نکرده اند اما طبق برداشت های بعضی از مردم که شاید دقیق نباشد وی را هم عصر و برادر سلطان محمود دانسته و آن را با بهلول عاقل دوران هارون الرشید یکی میشمارند. دیوان شعری عارفانه درسال 1011هـ به وی منصوب گردیده و ایشان عارف صاحب حال و صوفی مجذوب وفا بوده است.
موقعیت مزار: ضلع شمال شرقی شهر غزنه، بالای تپه بلند که در دامنه آن قریه بهلول صاحب موقعیت دارد.
۱۶ــ بهلول دانا:
نوم يې شيخ زاهدالدين دى اودغزني له صوفيانو او عرفانو څخه دى ،هغه ملنګ هم وايې.
دهغه قبردتيموري دورې يوه ابده ګڼله كيږي، چې ديوې بلې ابدې چې ښاي دغز نويانو يا هم بودايي دورې پوري تړاو ولري . جوړشوى د بهلول مقبره دلاندې  ځمكتل (زيرزمينې ) لري  او همدا ډول يوه لاندنۍ لاره چې دزيارت له انګړ څخه دبهلول تر جومات پورې غزيدلې ، ددغه زيارت تر څنګ دبهلول پخوانۍ جومات دي اټكلونه داسې دي چې دابه يوبودايي معبد و. چې وروسته په جومات بدل شوى .
17-   مقبره سلطان ابراهیم:
سلطان ابراهیم فرزند مسعود بوده و یکی از سلاطین و شاهان سلسله غزنویان است، او فرمانروای مدبر و نیک نام بوده ودر سال 451 بر کرسی سلطنت جلوس نموده است. ایشان در سال 481 و یا به قول دیگر در 492 از جهان رخت بسته و به دیار باقی شتافته است.
مقبره او بصورت گنبدی از داخل هشت ضلعی و ازخارج چهار ضلعی بوده و قابلیت نگهداشت و دیدن را دارد. سلطان ابراهیم را نا آگاهانه بعضی مردم سلطان حلقوم گفته و سلطان ابراهیم فتوحاتی زیادی را انجام داده است.
موقعیت: شرق منار بهرامشاه، غرب قریه روضه، شمال سرک عمومی کابل – قندهار.
۱۷ـــ سلطان ابراهیم
سلطان حلقوم: يو فولكلوريك نوم: سلطان ابراهيمم دسلــطـا ن مسعـود زوى دسلطان مـحمـود لمسى دى. هغه له غزنوي پاچهانو څخه دى هغه له سلطان محمود وروسته ادبيات لوړوپوړيو ته ورسول،اوادبيا ت يي بيا ژوندي كړل، اوپه دربار كې يې ډيرو شاعرانو وده اوكړه . دژوند ډير كلونه يې له سلجوقي تركمنو سره تيرشو.ويل كيږي چې هغه به هر كال په خپله يو ټوك قران ليكل اوهغه به يې كعبې ته استاوه . دمړينې په مهال يي ۳۶زامن او۴۰ لوڼي درلودي ، هغه په شعراوموسيقي هم پوهيده . دمړينې نيټه يي ۴۸۱  اويا په بله وينا ۴۹۲هجري قمري ياده شوي . مقبره يي دغزنويانوددورې يوه تاريخي ابده ده. قبريي ددوهم مسعود په ماڼۍ كې دى.
18-  ابو ریحان البیرونی
  نامش محمد بن احمد ملقب به ابوریحان البیرونی در سال 362 در منطقه ای به نام بیرون در حوالی خوارزم به دنیا آمده و در سال 440 در غزنی وفات نموده است. البیرونی یکی از دانشمندان و نوابغ بشر بوده و به تقاضای سلطان محمود به غزنه آمد و به اثر توجه آن سلطان علم پرور به بلندای قله دانش (ریاضی و نجوم رسید). البیرونی به سلطان ارادت داشته و درکتاب تحقیق ماللهند محمود را شیر جهان و نادره ی زمان خوانده است. واز ایشان تالیفات زیادی بجا مانده است.
موقعیت مزار:  در یک باغ قریه بهلول.
۱۸ـــ ابو ریحان البيروني:
نوم یی محمد زوى داحمد ابوريحان البيرونې دخوارزم اوسيدونكى و. په شپږ كلنۍ كې يې دسلطان محمود دربار ته لاروموندله . هغه په بيلابيلو علومو لكه نجوم، رياضي ، هندسه ، جغرافيه ،او سيمې اوتوكم په تاريخ كې معلومات درلود. هغه ډير كتابونه دهندوانو ، اريايي توكم، عربو ،يهودو، قبطيانو، يونايانو ، روميا نو، جغرافيه ،نجوم ، ستورو، اودهسك ګرځيدو په اړه وليكل، هغه په ۴۴۰ هجري سپوږميز كال كې په غزني كې مړ شو.
19-  سنایی:
ابوالمجد مجدود بن آدم متخلص به (سنایی) در اواسط نیمه دوم قرن پنجم در غزنین متولد شده و از شاعران عارف و بنیاد گذار شعر عرفانی در زبان فارسی بوده است، مولانای بزرگ بلخی به آن ارادت تام داشته و مثنوی اش را شرح حدیقه آن بزرگمرد میخواند و همچنان میگوید:(عطار روح بود و سنایی دو چشم او = ما از پی سنایی و عطار آمدیم).
این قافله سالار ادبیات عرفانی بعد از خلق آثار بزرگ و شهکارعرفانی اش حدیقه، سیر العباد و... در روز یک شنبه یازدهم ماه شعبان سال 525  در شهر زیبای غزنی به جاویدانه گان پیوست وتا اکنون مزار پر انوارش در شهرغزنه زیارتگاه عام و خاص است.
موقعیت مزار: ....
۱۹ـــ حكيم سنايي:
  ابوالمجد مجد ود ابن آدم په حكيم سنايي مشهور(۴۷۶_۵۳۵ هجري قمري) ددري ژبې له سترو شاعرانو څخه دى . هغه لومړنى شاعر دى چې تصوف يې دشعر په ژبه انځور كړ. سنايي دومره له نفسي غوښتنو ليرې و. چې دبهرام شاه لوريې دخپلې ښځې په توګه ونه منله . هغه دپاچا ستايلو ته ليوال نه و،دازاد فكر څيښتن و اوداستبداد او بې انصافي په وړاندې يې مبارزه كوله ،دهغه مزار چې دغزنويانو په پېر كې جوړشوى و، دامير حبيب الله خان په وخت كې هم په يوه نوي ودانۍ واوښت ،او تاريخي ارزښت يي له منځه لاړ.
20-   مسجد عروس الفلک یا جمع اولیا:
این مسجد در زمان سلطان محمود کبیر با تزیینات زیبای طلا، طاق های بلند ومرمر کاری ساخته شده و در این مسجد در نمازهای جمعه و اعیاد مذهبی سه هزار نفر به راحتی همراه سلطان به عبادت مشغول میشدند و یک راه سر پوشیده مسجد را به سرای امارت مربوط میساخت. این مسجد اکنون بنام جمع اولیا معروف بوده و گفته میشود که از هفتاد و دو و اند محراب قدیمی یکی به جا مانده است. فعلاً مدرسه ای  در آن جا فعال بوده و میگویند که اولیا کرام در این مکان مقدس جمع می شدند.
موقعیت: طرف شرقی شهر غزنه، نزدیک مزار سید حسن.
۲۰جمع اوليا  عروس الفلک:
  دا يو جامع جومات دى چې دريځ (محراب) يي دغزنويانو ددورې يوتاريخئ اثر دي. خلك دجمع اوليا جومات سپيڅيلى ځاى ګڼي اويوشمير خو دمرادونودترلاسه كولو له پاره هالته ورځي ، پخوانۍ ودانۍ يۍ دغزنويانو په وخت كې جوړه شوي وه ،خو ځله يې ودانۍ رغول شوي ده . خينو ويلې چې ددغه جومات محراب دسلطان ابراهيم په وخت كې ودان شوى
21-  ختم اوليا:
ابوعبدالله محمد، فرزند علی حکیم ترمذی بوده و از جمله عالمان بلند پایه در علم حدیث و از شيوخ زمان خود بوده است.
از جمع تالیفات و تصنیفات او(ختم الولایت و نوادرالاصول) معروف بوده و گفته میشود که تفسیرقرآن را آغاز نموده بود ولی نا تکمیل ماند.
مرحوم (بینوا) او را از جمله ی یاران نزدیک امام اعظم ابوحنیفه(رح) دانسته و ایشان بخاطر کتاب ختم الولایتش به این نام(ختم اولیا) مسمی شده است.
موقعیت مزار: شهر غزنی، جوار لیسه جهان ملکه....
۲۱ختم اولیا
ابو عبدالله محمد  دعلی حکیم ترمذی زوی  و.دحدیثو لوی عالم او دخپل وخت له مشهورو شیخانو څخه و.دهغه داثاروپه جمله کې (ختم الولایت ونوادرالاصول) دی.ویل کیږی چې دقران شریف تفسیر یی پیل کړی و.خوبشپړ یی نکړ.(مرحوم بینوا)هغه دامام اعظم ابوحنیفه له نږدي دوستانو څخه و. هغه دخپل کتاب ختم الولایت دلیکلو له امله په ختم اولیا یاد شو.
دمزار موقعیت: دغزنی نوی ښار دجهانملکی لیسی ته څیرمه
22-  مقبره ومسجد شریف بابا جی (رح) :
مقبره و مسجد شریف باباجی در زمان خلیفه سوم حضرت عثمان (رض) اعمار گردیده و درقرن هشتم زمان تیموریان هرات یکی ازمشایخین آنوقت درجوار مسجد مدفون شده و از آن زمان تا اکنون همین مسجد شریف بنام باباجی (باباآجی) مسمی گردیده است.
  مسجد شریف به شکل دو منزله ازخشت پخته با گل چوب پوش بوده و دارای تزئینات رواقها، تاقچه ها و زیرستونی سنگ مرمر میباشد.
  این مسجد سرستونی های چوبی، کلکین و دروازه اصلی داشته و پیزاره چوبی آن 60 سانتی متر ارتفاع دارد. این مسجد و مقبره مورد احترام مردم بوده و همیشه از آن بخوبی یادمیکنند.
موقعیت مزار: شمال شهرکهنه، صد متری دروازه کنیک، میان منازل رهایشی. ۲۲
۲۲ــ مقبره ومسجد بابا جي(رح)
دباباجی  مقبره اوجومات  دریم خلیفه حضرت عثمان (رض) په پیر کې ودان شوي اوپه اتمی پیړۍ کې دتیموریانو په مهال دهرات ولایت  دیوه دینداره شیخ دښخیدو له امله په همدي جومات کې داجومات له هغه مهاله بیا تراوسه پوري دبابا جی (بابا اجی) په نوم یاد اوونومول شو.دغه جومات به دوه پوړه کې له پخوخښتو،خاوروجوړاوپه لرګیو پوښل شوی.چې رواقونه او تاخچي یی په ښکلو اوښایسته مرمری ډبروجوړشوی. دغه جومات دلرګینوستنو،کړکیو،اواصلي دروازي درلودونکي دی دغه جومات اومقبره چې دغزنی په زاړه ښارکې دی دخلکو له زیات درناوی څخه برخمن دي
23-   درمسال(باینند لالجی):
غزنی شهری است که از گذشته های دور تا اکنون علاوه از مسلمانان یک مقدار اهل هنود در اینجا زندگی میکند و عبادتگاه اهل هنود را(درمسال) میگویند.
درمسال اهل هنود متشکل از دو قسمت یعنی حویلی خورد اولی و حویلی بزرگتردومی می باشد که نظر به ساختارش قابل اهمیت میباشد. این درمسال را بنام درمسال باینند لالجی یاد میکنند.
کتاب مقدس اهل هنود در درون الماری مزین 8 ضلعی شبکه کاری در اطاق کلانی در درون حویلی دومی قرار دارد.
موقعیت درمسال: شمال غرب دروازه بازار، جوار مساجد شریف شاه ابوالفتح، خطبی و بابا علی.
  ۲۳د(باینندلالجي )درمسال
غزنی یوه له هغو وښارونوڅخه دی.چې له ډیری پخوا څخه راهیسی یوشمیر هندوان اوسیکان هم بکې ژوند کوي اودهندوانو دغه عبادت ځای ته درمسال وایی:دهندوانو دغه درمسال به دوه پوړو به یوه وړوکی حویلۍ کې او یوه نسبی لویه حویلۍ کې جوړ شوی،ددغه درمسا ل جوړښت داهمیت وړ دی. هندوانوسیڅلی کتاب به یوه اته ضلعی المارۍ کې ساتل کیږي.
موقعیت : درمسال دغزنی ښار په شمال  غرب دشاه ابوالفتح جومات ته څیرمه دی.
24- ګذر گاه سخی:
در قسمت اخیر باغهای محمود کبیر، مزاری بنا یافته که آن را ګذرگاه سخی(شاه مردان علی کرم الله وجه) می دانند، این ګذرگاه دارای یک دهلیز گنبدی و یک اتاق گنبدی طرف شمال دهلیز و اتاق خورد درجنوب دهلیز بنام کبوترخانه دارد که تمام ساختمان ازپارچه سنگ های کوهی و گنبد ازخشت پخته اعمار شده است، درشرق ساختمان مذکور یعنی عقب آن سم دلدل و طرف جنوب ګذرگاه  کچکول، طغاره وحوضچه ازسنگ سفید ساخته شده و در زمین نصب میباشد. در روز های نوروز(اول حمل) مردم و مقامات به رسم قدیمی جنده آن را بر می افرازند.
موقعیت: جنوب شرق قریه روضه، شرق تپه سردار، دامنه غربی کوه سخی.
  ۲۴د سخی دمه ځای
دسلطان محموددباغونو پای ته یو زیارت جوړ دی. چې دغه ځای ته دحضرت علی کرم الله وجهه دمه ځای یا نظرځای وايي : چې یوګومبزه لري شمال ته  یوه بله ګوټه چې هغه هم ګومبزه لری  ودانه ده.اوسهیل ته هم یوه کوټه لري چې کوتر خانه يي بولي.ټوله دغره له تیږو اوکومبزه یی هم له پخو خښتوجوړه ده.ددغې ودانۍ ختیځ پلو ته یعنی شاته یی  ددلدل د سوو،جنوب ته کچکول،لوی تال اوله سپینې ډبرې داوبو وړوکی حوض جوړ او په ځمکه ایښودل شوی، دنوروز به ورځو کې خلک اودولتی مقامات یی درناوی په توګه جنډه پورته کوي.
25  - شيخ عطار:
نامش محمد و عطارد تخلص میکند. ایشان یکی از مشایخین دوره اميرعادل ناصرالدين سبكتگين و سلطان محمود كبير بوده که در فن دبیری و کتابت نام آور بوده است. س
این عارف بزرگوار را ازآن سبب تب بند لقب داده اند که بیماران که به انواع و اقسام تب مبتلابوده، دراثرانفاس پاک او شفا می یافته است. این کرامات تاحال که500سال ازوفات آن بزرگ مردمی گذرد از مزارش پیدا است و ارادت مندان به تربت مبارکش می شتابند و با نیل مطلب برمی گردند.
وی درسال 903هـ.ق هنگام که سلطان حسین بایقرا فرمانروای این ساحات بود،چشم ازجهان بست.
موقعیت مزار:  داخل شهرغزنی، نزدیک به دروازه بازار یا دروازه شلگیر.
۲۵شیخ عطار:
شیخ عطار نوم یی محمد اوعطار یی تخلص کاوه. نوموړی دعادل امیر ناصرالدین سبکتګین اوسلطان محمود دپير له شیخانوڅخه و. چې دلیکلواوکتابت په چارو کې یی نوموتی و. ددغه مبارک زیارت په خواکې داوبویو ه چینه هم دعطار په نوم شته .چط اوبه یی دجلدي ناروغیو له پاره کټوري ثابتي شوی. دشیخ عطار مقبره دوخت به تیریدو سره پکې دبدلونونه راغلی دی.
موقعیت یی دغزنی ښار شمال ته دسیند غاړي لویدیځ ته دی.
26 - خواجه روشنائی:
سید رشیدالدین مشهور به خواجه روشنائی فرزند حضرت سیداحمد بوده که سلسله نسبش به 13واسطه به حضرت امام موسی کاظم میرسد. سال های زندگانی ایشان را اواخر قرن هشتم و اوایل سده ی نهم  تخمین نموده اند. او درشهر مبارک غزنی اقامت داشته و به رهنمایی طالبان معرفت می پرداخته است.
موقعیت مزار: سمت جنوب غرب شهر قدیمی درکنار دریا.
۲۶ــ سید رشیدالدین چې به خواجه روښنایی مشهور دی.دحضرت سیداحمدزوی  و. چې به دیارلسم پښت یی دنسب لړۍ حضرت امام موسی کاظم ته رسیږي.څیړونکو دهغه دژوند کلونه داتمي پیړۍ په وروستیو اودنهمې پیړۍ لومړنی کلونه اټکل شوي دي.هغه مبارک په غزنی ښارکې ژوند کاوه اودخپلو اوسیدوپه مهال يي دطلبانو په لارښوونه لاس پوري کاوه.
27- ملادین محمد اندړ مشهوربه ملامشک عالم:
ملا دین محمد اندر مشهور به مشک عالم درسال (1169هـ.ق)درقریه گندهیر ولسوالی اندر ولایت غزنی چشم به جهان بازکرده است. ایشان استاد علماء و مرشد فضلا بوده و مجاهدبزرگ محسوب گردیده است. موصوف درسال 1303هـ.ق چشم ازجهان بسته ویاد خاطره اش در ذهن مردم همیشه جاویدان است.
او موسس مدرسه ی بزرگی بود که در آن علاوه از دانشجویان معرفت غزنی؛ از سایر ولایات افغانستان به فراگیری علوم و معرفت میپرداختند. اویکی ازآن شخصیت های علمی،عرفانی وسیاسی کشوراست که تاریخ معاصر وطن عزیز مابه وجودشان افتخار دارد.
موقعیت:....
۲۷ – ملا  دین محمد اندړ په ملا مشک عالم مشهور
ملا دین محمد اندړ چې په ملامشک عالم مشهور و.به (۱۱۶۹) هـــ ق  دغزنی ولایت داندړو ولسوالی دګنډهیر په کلی وزیږده .نوموړی دعلماوو استاد او دفضلاوو مرشد او ستر مجاهد و. نوموړي په ۱۳۰۳ هــ ق  کې له دنړۍ سترګي پټي کړي. چې یادونه او خاطرې یې دتل له پاره دخلکوپه زړونو کې تل پاتې دي. هغه دیوې لويي دیني مدرسي بنسټ ایښودونکی و.چې په غزنی کې دمعرفت دلارویانو ترڅنګ دافغانستان دنورو ولایتونو زده کونکي هم دعلم دحصول په مقصد دلته راتلل.هغه دهیواد یوسیاسي ،علمي،اوعرفانی شخصیت و.چې دهیواد معاصر تاریخ پرې ویاړي
28- پیرشاهباز:
پیر شاهباز به گفته مردم (سید عبدالله فرزند سید ابراهیم) بوده، ازسادات کرام غزنی و از راهیان جاده تصوف وعرفان عملی دراین دیاراست.
  جناب او جامع علوم شریعت و دریافت های طریقت بوده و روزگاررا به زهد وپرهیزگاری می گذرانیده است.
ایشان پیرو سلسله شریف قادریه"منسوب به شیخ عبدالقادرگیلانی معروف به غوث اعظم" بوده و یکی از پیشتازان شریعت و طریقت محسوب گردیده است.
حضرت پیرشاهباز درسال 900هـ.ق داعی اجل را لبیک گفته و به دیار باقی شتافته است.
موقعیت مزار: قریه پیرزاده،....۲۸ــ پیر شهباز
دخلکو دوینا په بنسټ چې ددشهباز پیر نوم (سید عبدالله او دسید ابراهیم )زوی دی هغه دغزنی ښارله محترمو سیدانو اوپه دغې سیمه کې اودعرفان اوتصوف دلارې له لارویانو څخه  یو دي. هغه مبارک په شرعی علومو او دطریقت  په موندنو کې لوی لاس درلود.عمر یی په زهد اوپرهیزګارې تیراوه. نوموړی دقادریه شریفی دطریقی « شیخ عبدالقادرګیلانی  غوث العظم» یی شهرت درلودپیر و. چئ دشریعت اوطریقت له مخکښانو څخه و. حضرت پیرشاهباز په کال ۹۰۰ هــ ق کې داجل داعی ته هرکلی ووایه او دارلبقاه ته وکوچید.
دمزارموقعیت : دپیرزادي کلی.
29- خواجه علی غزنوی مشهوربه تب بند:
خواجه علی معروف به تب بندفرزند خواجه بابایکی ازصالحین وعابدین این شهرتاریخی بوده و درقرن نهم هجری دراین دیارعرفان پرورمی زیسته است.
این عارف بزرگوار را ازآن سبب تب بند لقب داده اند که بیماران که به انواع و اقسام تب مبتلابوده، دراثرانفاس پاک او شفا می یافته است. این کرامات تاحال که500سال ازوفات آن بزرگ مردمی گذرد از مزارش پیدا است و ارادت مندان به تربت مبارکش می شتابند و با نیل مطلب برمی گردند.
وی درسال 903هـ.ق هنگام که سلطان حسین بایقرا فرمانروای این ساحات بود،چشم ازجهان بست.
موقعیت مزار:  داخل شهرغزنی، نزدیک به دروازه بازار یا دروازه شلگیر.
  ۲۹ – خواجه علی مشهور په تبه بند
  خواجه علی چې په تبه بند دخواجه بابا زوی او دغزنی له مشهور عابدینو اونیکانو څخه و. په نهمه بیړۍ کې یی په دغه عرفان پاله ټاټوبی کې ژوند کاوه . دغه عابد شخصیت ته یی ځکه تب بند وایه چې دتبو اونورو نارغیو نارغان یی په پاک نفس سر ه روغیدل. دا کراما تونه  یی لا اوس هم چې له مړیني  یی ۵۰۰ کاله  تیریږي له مزاره یي ښکاریږی.ارادت مندان يي مزار ته وردرومي او له مرادحاصلو ورته ترې راځي. ده مبارک په ۹۰۳کې هغه مهال چې سلطان حسین بایقرا په دې سیمو واکمني کوله  له نړۍ سترګي پټي کړي.
دمزار موقعیت :دغزنی ښار دننه په دروازه بازار «شلګر»
30- غیبی قلندر:
غیبی قلندر فرزند حضرت پیرشاهباز و ادامه دهنده راه آن عارف بلند پرواز درتربیت طالبان راه هدایت وحقیقت سلسله شریف قادریه بوده است. جناب او درجهان ولایت مقام عالی داشته واو را ازآن جهت غیبی قلندرمی گفته اند که درجذبات وارده گاه گاه ازانظارمخفی وغایب می شده است این بزرگمرد پس از 36 سال مسند نشینی طریقت درسال 936 هـ.ق از دنیای فانی رخت بربست و مردم به این شخص بزرگوار ارادت خاص داشته و زیارتش همیشه محل ورود اخلاصمندان است.
موقعیت مزار: جوار جنوبی قریه قلاتی
30غیبی قلندر.
غیبي قلندر د حضرت پیرشهباز زوی  او دعرفانی تصوفی اولارښوودنې  لارې قادریه شریف لاروی و. جناب دولایت په دنیا کې  یی لوړ مقام درلود.  او له همدې امله یی ورته غیبی قلند ر وایه .داسې ویل کیږي چې کله کله په دجذباتو په مهال له سترګو پناه کیده .دغه ستر صوفی ۳۶کا له دطریقت په ګدۍ ناست و.اوپه ۹۳۶ هـــ ق کې یی له دې نړۍ سترګی پټي کړي. خلکو ورته زیات درناوی درلود. اوس یی هم زیارت ته زیات ارادت مندان ورځي.
دمزار موقعیت: دکلاتی کلی ته څیرمه
31 - زيارت خواجه بلغار(خواجه ابوبکر بلغاری):
حضرت ابوبکر بلغاری(خواجه بلغار) که به صلاح الدین نیز نامیده میشد از قدمای مشایخ غزنی بوده و جانشین حضرت علی لالای غزنوی محسوب گردیده است. ایشان مدت سی سال در شهر بلغار به ترویج و اشاعه فرهنگ اسلامی پرداخته و بدین منظور او را(خواجه بلغار) مینامند. طبق نوشته (سناغزنوی) اصل او از نخجوان مربوط آذربایجان بوده وبعد از سفرهای اسفراین، کرمان و تبریز به شهر غزنی آمده است. در پای تربت او چشمه با صفایی جاری است که آب زلالش شفا دهنده بیماری ها شناخته شده است.  اودرسال ۶۹۹هــ ق وفات نمود. زیارت اش به دستورپادشاه مغلی جلال الدین محمد اکبرو برای بار دوم درسال های ۱۳۴۵—۴۶هــ  ش بازسازی شد.
۳۱ـــ حضرت  ابوبکربلغاری خواجه بلغار: حسن چې په صلاح الدين ياديده اوپه خواجه بلغار مشهور دى، په غزنی کې دخپل وخت له وتلوعارفانو اوصوفيانوڅخه دى ،هغه دحضرت علی لالاغزنوی ځای ناستی ګنل کیږي. وايي: چې هغه داذربايجان د(نخجوان)دسيمې دى نوموړي ۳۰ كاله په ننۍ (بلغاريا) كې تير كړى ، داسلام دين يې خــپراوه په همدې دليل په خواجه بلغار مشهور شوهغه دافراین،کرمان، اوتبریزشارونو ته له سفر وروسته به غزني کې اوسیده دقبر لاندنۍ برخه کې درڼو اوبو یوچینه هم شته چې اوس هم خلک دا اوبه دځینو ناروغیو له شفا کونکي بولي. اوپه ۶۹۹  هجري قمري كال كې مړشو. زيارت يي  د مغول پاچا جلال الدين اكبر په لارښونه جوړشو. چې بيا په۱۳۴۵_۴۶هجري لمريز كې دوهم ځل ورغول شو.
32 موزیم و مقبره ی سلطان عبدالرزاق:
این موزیم در مقبره سلطان عبدالرزاق تیموری از دو طبقه ساخته شده و تقارن هندسی آن توجه هر صاحب ذوق را به خود جلب می کند که تمام اجزاء بنا درهر دوطبقه ی هم کف و تحتانی یک وضع رادارا میباشد.این مقبره که در حقیقت نخستین موزیم اسلامی در غزنی است دارای چهار رواق میباشد که رواق مدخل این عمارت تاریخی حدود 12مترارتفاع دارد، حصص داخلی این بنا باگچ ساده پوشانده شده و ازجنوب عمارت یک راه زینه ی سیزده پله به بام گنبد منتهی گردیده است.در طبقه فوقانی مقبره، یک گنبد کلان در مرکز و چهارگنبد کوچک در اطراف آن قراردارد، گنبد مرکزی تقریبا بیست متر ارتفاع دارد که تزئینات مختصر هندسی ومعماری، در زوایای خارجی آن صورت گرفته و در داخل عمارت و حواشی گنبد مرکزی، هشت اتاق مربع و مستطیل درهشت ضلع آن بنا شده است.
موقعیت: سمت غرب روضه سلطان محمود غزنوی، نزدیک مسجد جامع(        ) قریه...
۳۲ــ دسلطان عبدالرزاق موزیم او مقبره :
داموزیم دسلطان عبدالرزاق په مقبره کې دی. ددې مقبرې ودانۍ په تیموري سبک په دوه پوړه کې جوړه شوي چې دهندسي شکلونو جوړښت یی دهرچاپام وراړوي ددغې ودانۍ ددواړوپوړنواوغولي ټول اجزاوي یو ډول دي.دا مقبره په حقیقت کط په غزنی کې لومړی اسلامي موزیم دی. څلور رواقونه لری.چې  دننه رواق یی نږدي دولس متره لوړدی. دودانۍ داخلي برخي په ساده ډول په ګچ پوښلي شوي دي.دودانۍ بام ته له سهیل خوانه دیارلس پلیزه زینی ختلي دي. دمقبرې دپورتنی پوړ  په مرکزي برخه کې یوه لویه ګومبزه اوپه شاوخوا یی څلورنوري وړي ګومبزي دي.مرکزی ګومبزه نږدي شل متره لوړه ده چې په بهرنۍ برخه کې یی ځانګړي اوښکلي هندسي شکلونه لیدل کیږی.دودانۍ په دننه برخه په څنډو کې اته خوني  په مربع او مستطیل ډول به اتو ضلع کې جوړی دی.
33- گنبد بیگم:
در ولسوالی جغتوی ولایت غزنی بنایی ازعهد سلطان محمودغزنوی باقی مانده که به گنبد"بیگم"معروف است که در وجه تسمیه آن مردم میگویند: (سلطان محمودغزنوی، روزی ازدره سراب می گذشت در حالیکه بسیارتشنه و خسته بود، درکنارچشمه زنی رادید بیگم نام، که مشغول رخت شویی بود. سلطان از زن طلب آب کرد تا رفع تشنگی نماید، زن جامی را که در دست داشت بی اعتنا در آب گل آلود فرو برده تقدیم شاه نمود، سلطان آب را نگرفته و گفت: قدری آب پاک بده! بار دیگر زن آب گل آلود را به نزد سلطان برد این مرتبه نیزسلطان آب را مسترد نموده گفت: ازچشمه آب پاک بیاور! این مرتبه زن آب زلال چشمه را با احترام به نزد سلطان برد و گفت: چون از سیمای شماخستگی هویدا بود، اگرمن به مجرد رسیدن شما را آب میدادم احتمال بیماری می کرد، لذا اهمال کردم تا کمی رفع خستگی گردد،حال که اندکی استراحت نمودید آب را نوش فرمایید.سلطان را سخن وی خوش آمد و دستورداد تا مبلغی و قطعه زمینی به زن اهدا نمایند و بعد از مرگ زن برفراز وی گنبدی بناگردد. امرسلطان جامه عمل پوشید و گنبد مذکور به نام"گنبدبیگم"معروف گردید).
موقعیت: ولایت غزنی، ولسوالی جغتو، نزدیک قریه خوش ابدال، دره جرمتو.
۳۳ــ دبیګم منار
دغزنی په جغتو ولسوالی کې دغزنویانو دوخت یوڅلی لا هم پاته دی. چې دبیګم په ګومبزی یی یادوي دنوموني دلیل یی خلک وايی(یوه ورځ سلطان محمود دسراب دري څخه تیریده ستړی اوتږی و. دیوې چیني په خوا کې یی یوه میرمنه ولیده چې کالی یی مینځل . سلطان له دغې ښځي دڅښلو له پاره اوبه وغوښتی،ښځي جام په لاس  اوپه بي پروایی په خټه واچلوله سلطان ته یی اوبه وړانې کړي . سلطان هغه اوبه ور رد کړي او ورته وویل : ورشه پاکې اوبه راوړه  دوهم ځل هم بیګو محمود ته په اوبو کې خاوری اوخټه واچوله او اوبه یی ورته وړاندې کړې خو محمود داځل هم هغه اوبه ونه ځیښلې اوامر یی ورته وکړپاکې اوبه راوړه . میرمني ددریم  وار له پاره ورته پاکي اوبه راوړي اوپه ډیر درنښت یی ورته ورکړي. بیا یی ورته وويل ستاسوپه مخ کې دزیاتی ستړیا نښی لیدلي کیدي ،که ما ستاسو له رارسیدو سره سم درته اوبه درکړی وای دناروغی دپیښیدو ویره وه، نو مي وغوښتل چې یوڅه ځنډ رامنځ ته کړم څوستاسو ستړیا کمه شی، اوس چې مو لږ دمه وکړه نو اوبه وڅیښه. سلطان چې دهغې خبرې  واوریدې خوښی ښوی نو یی امر وکړ،څو یوه اندازه پیسی اویوه ټوټه ځمکه ورته دانعام په ډول ورکړي.او امر یی وکړ چې ددې له مرګه وروسته  هم دهغه مقبره جوړه شي.چې بیا دسطان امر ومنل شواو داکومبزه یی جوړه کړه چې «دبیګم ګومبزه»باندې مشهوره ده
34 - قلعه نای؛ زندان سیاسی غزنویان:
قلعه نای؛ زندان سیاسی و محکمترین قلعه ی سنگی دوره غزنویان بوده که انسان را واقعاً متحیر میسازد. در قسمت پائین و شرق زندان و تپه، دو سالن بزرگ قرار دارد که سالن اول دارای 20 متر طول، 8 مترعرض، 5/ 2 متر ارتفاع و دهلیز آن دارای3 متر طول، 5/1 عرض متر و 3 متر ارتفاع میباشد. دیوارهای آن راست و دارای سقف مسطح بوده  که درنهایت استادی ومهارت ساخته شده  است.
سالن دوم آن داری 25 مترطول، 15مترعرض و 12 متر ارتفاع دارد، سقف و درب ورودی آن منحنی کمانی شکل بوده و درقسمت پایانی این سالن تختی از سنگ قراردارد که دارای 6 پله باعرض 5/1متر بوده وسطح این تخت نیز 5/1در5/1مترمربع میباشد.همچنین زندان داری مسجدی است بطول 15متر وعرض 10متر و ارتفاع6متر، باسقف منحنی شکل و دروازه ورودی کمانی شکل، درمیان مسجد نیزمحرابی باعمق نیم متر کنده شده میباشد.
موقعیت: قسمت غربی ولایت غزنی، جنوب غرب قلعه(سو)، سمت جنوب(گل کوه).َ
  نای کلا – دغزنویانو سیاسی زندان
دنای کلا؛ دغزنویانو سیاسی او داسی کلک زندان و.  چې انسان یی حیراناوه .دزندان په وروستئ ختیځه خوا اوغونډۍ کې دوه سالونونه و. چې لومړی هغه یی ۲۰ متره اوږد ،اته متره سور،او دوه نیم متره یی هم لوړوالی دلورد  دهلیز هغه یی هم ۳متره اوږد،یونیم متر سورور،او دری مترههم لوړ دی. دیوالونه یی سیده اومسطح ډوله دی چې به خورا مهارت جوړ شوی ول. دوهم سالون هم ۲۵ متره اوږد،۱۵ متره سورور،او۱۲ متره یی هم لوړوالی دی. دننوتو دروازه یی هم منحنی اولیندۍ وزمه ده .دسالون په کښتنۍ برخه  کې داسی تیږی کارول شوی چې ۶پلیزی او یونیم متر یی سور دی.او غولی یی هم په داسی تیږو پوښل شوی چې یونیم به یونیم کې دي. دغه زندان یوجومات هم لري چې ۱۵متره اوږد او۱۰ متره هم سورور دی، او ۶ متره لوړ دی، جومات کې په دیوال کې  دننه دنیم متر په اندازه کندن شوی محراب هم لیدل کیږی
35 - تپه سردار:
تپه سردار بت خانه بزرگ بودایی بوده، و در دل آن هزاران مجسمه و تصویر بودایی وجود داشته و دارد که بدون شک نمایانگر هویت تاریخی این سرزمین در قرن اول و دوم میلادی محسوب میگردد.
شاه بهار در بالاترین نقطه تپه سردار و درسه طبقه اعمارگشته، طبقه اول و دوم آن حجره ها راشامل می شود بشمول دایره ها، اتاق ها، وشمن های بودائی. براساس یادداشت های زایران چینی و تذکرات منابع عربی  در افغانستان هزاران ویهاره و معبد موجود است که برخی ازآنها معبدهای شاهی بوده که درکابل، بگرام، غوربند، هده، نجراب، غزنه، بامیان، سمنگان و...قرار داشته که ازیادگاری های عمرانی آشوکا پادشاه موریائی هندی وشاهان کوشانی "کنشکا"وهوشیکاو...میباشد که شاه بهار غزنی نیز در دوره کوشانی ها درنیمه قرن اول میلادی ساخته شده و به احتمال زیاد این بت خانه توسط "هووشیکا" که علاقه وافری به عمران و آبادانی در قلمرو خویش داشت،ساخته شده باشد.
موقعیت: در 3 کیلومتری جنوب غرب آرامگاه سلطان محمودغزنوی، کنارجنوبی سرک عمومی کابل- قندهار، میان یک  دشت فراخ و وسیع.
تپه سردار
دسردار تپه یو لوي بودایی مرکز دی،چې پکې به زرګونه تاریخی اثارمجسمي موجودی وي. پرته شک څخه داتپه په لومړۍ اودو همه  میلادي پیړۍ کې  ددغې سیمي دتاریخي هویت په څرګنده بیانوی. شاه بهار  دسردار تپي په لوړه څوکه به درۍ پوړه کې جوړ شوی.چې په لومړي او دوهم پوړکې یي  دکوټو،دایرو، اوبودایی  مجسمو په ګډون  تیږي کارول شوي. دچینی زیارت کوونکو او عربی سرچینو دمعلوماتو په بنسټ په افغانستان کې په زرګونو (ویهاري) اوعبادت ځایونه موجود دي. ځیني دعبادت ځایونه یی دشاهی کورنیو ول. چې ډیری یی په کابل،بګرام،غوربند،هډې،نجراب،غزنی،بامیان،سمنګان...کې دي.چې دا دهندی موریایی پادشاه (اشوکا) اوکوشاني پادشاهانو «کنیشکا» او«هوشیکا او...یادګارونه ګنل کیږي.چې دغزنی شابهار هم دکوشاني پیر دلومړۍ پیړۍ په نیمایی کې ودان شوی.په غالب ګمان چې دا عبادت ځای به دهوشیکا به وخت کې جوړشوی وي.ځکه هغه له ابادي سره په خپل قلمرو کې زیاته مینه درلوده.
موقعیت: دسلطان محمود غزنوي زیارت ته څیرمه په درۍ کیلومتری کې  دکابل اوکندهار دلویی لارې خواته په پراخه بیدیا کې
36-  بالاحصار:
بالاحصار غزنی نمایانگر قدرت وعظمت این خطه ی باستانی  بوده و در ارتفاع بلند تر از شهر کهنه موقعیت دارد. بالاحصار که روزگاری به مثابه تاج برسرعروس البلاد شهرها می درخشید و به او امتیازمی بخشید متاسفانه امروز نیم در مه و نیم درغبار قرار دارد. این حصارمستحکم و باعظمت هم از نظر موقعیت سوق الجیشی به عنوان یک حصار نظامی و دفاعی و هم ازلحاظ معماری و تاریخی دارای اهمیت فراوان می باشد.بالاحصارغزنی یادگار ارزشمندی گذشتگان ما با آمیزه ی از فرهنگ و معماری خاص بوده و توجه مقامات مسؤل رامی طلبد تا ازگزند حوادث حفظ، و به عنوان بخشی از تاریخ پر افتخار این سرزمین باقی بماند.
موقعیت: شهر زیبای غزنه، بر فراز تپه شهر کهنه.
۳۶ بالاحصار
بالاحصار دلرغونی غزنی دپخوانی پرتم اوواک یوه نښه ده.چې دغزنی زاړه ښار په منځ کئ دیوې لوړې تپی په سر واقع دی.بالاحصار یو مهال لکه ښارونو دناوی په سر لکه دتاج په څیرپه بریښیدو او هغه ته یی ښکلا بښله ، خوپه خواشینۍ سره نن هغه  نیم په لړو اونیم په دوړوکې پټ دی.دغه کلک حصار اوکلا له پوځي  او دفاعی پلوه هم اهمیت درلود.  چې دمعماری  اوتاریخی له اړخه هم اهمیت لری .دغزنی بالاحصار  دپخوانیو دیوارزښتمن یادګار په توګه له فرهنګي تړاونو سره سره خپل ځای لري. چی دچارواکو پام اړول غواړی څو دپیښوله خطرونوڅخه وساتل شي.او دویاړلې تاریخي اثر په توګه په دې خاوره کې پاته شي.
موقعیت: دغزنی ښکلي ښار، دزاړه ښار تپه.
37 -  مزار پیرشاطرها:
این شخصیت بزرگوار از عرفای بزرگ غزنین بوده و به گمان اغلب نام این مبارک سید احمد حصاری میباشد.
  این مزار از خشت پخته و خام با گل قسم گنبد چهار ضلعی اعمار گردیده در چهارگوشه قسمت بالایی کمرگنبد چهار رواقهای تزئینی خورد وجود دارد در قسمت بالایی بین محـــراب آن تــزئینات گجبـــری گـل و بــرگ ومقــرنس کــاری موجود اســت. وگفته میشود ایشان در عرفان و تصوف دست بالا داشته و مریدان زیادی از وی فیض برده است.
موقعیت: گوشه شمال غرب نقطه مرتفع بالاحصار غزنی.
دپیر شاطرا مزار
دغه مبارک شخص دغزنی له نوموتو متصوفینو څخه دی.او په زیات ګمان چې نوم یی سیداحمد حصاری دی.دنوموړی مزار له پخو اوخامو خښتوڅخه جوړشوی دی. په څلوروڅنډو کې یی ښکلی رواقونه هم لیدل کیږي.په دننه کې یی به محراب په ګچ باندې هم ښکلي نقاشی لیدلې کیږی. ویل کیږی چې پیرشاطرا عرفان اوتصوف په ډګرکې لوړ مقام درلود.چې ډیرو مریدانو یی لاسنیوی کاوه.
موقعیت: دبالاحصار په لوړه غونډۍ دشمال لویدیځ خواته څنډه کې .
38- شاه سکندر ولی:
این شخصیت درویش و صاحب حال معروف به بابا سکندر بوده و از اسرار طریقت مطابق ظرفیت معنوی اش کشفیات داشته است.روضه ی او بصورت چهارضلعی گنبدی از خشت پخته اعمارگردیده، روی خشت داخل و بیرون مقبره کاگل و سیم گل و رنگ سفید شده و در زیر پای مرقد سنگ کتیبه نصب است که در آن صرف نوشته ی ذیل بنظر میخورد: (بتاریخ شانزدهم شهرالشوال سنه 1147هجری قمری). درغرب مقبره یک باب مسجد شریف بصورت خامه موجود بوده و مردم محل را به بابا سکندر ارادت خاص است.
موقعیت: جنوب کوه روضه میان منازل رهایشی.
۳۸شاه سکندر ولی
دغه ملنګ شخصیت  او دحال خاوند به باباسکندر مشهور و. اودطریقت درازونوڅخه یی دنازکو معنوي کشفیاتوبرخه هم لرله. دهغه مبارکه روضه څلور څنډې لري له پخو خښتوڅخه جوړه شوي دي،ددغه زیارت په باندنۍ برخه کې دپروړي ګل ،سیمګل  اوسپین رنګ کارول شوی او دقبر پای ته یوه ډبرینه کتیبه ایښودل شوي.چې پرې یوازې دالیکنه لیدله کیږي(بتاریخ شانزدهم شهرالشوال سنه 1147هجری قمری).د۱۱۴۷هجری قمری دشوال دمیاشتی په شپاړسمه. ددغې مقبرې لویدیځ ته یوباب جومات هم شته چې به خام ډول جوړول شوی. دسیمې خلک دبابا سکندر ولی ډیر احترام کوي.
موقعیت: دروضی دغره په سهیل کې دکورنو په منځ کې.
39- مسجد جامع شریف شهرکهنه:
این مسجد شریف قدامت زیاد داشته و حتی به گفته عبدالحی حبیبی؛ مورخ شهیر کشور اولین و قدیمی ترین مسجد ولایت غزنی محسوب میگردد. این مسجد در زمان یعقوب لیث و یا شروع سلطنت غزنویان وسعت یافته و گفته میشود که در گسترش نفوذ مسلمانان نقش عالی داشته است.
  این مسجد دارای هفت گنبد وهشت رواق بوده، کمانها و محراب در بین رواقها قسم دولا یعنی زمستانی و تابستانی از خشت پخته اعمار گردیده است که مسجد زمستانی گنبدی و قسمت تابستانی چوب پوش میباشد. این مسجد تاریخی اکنون عبادتگاه اهالی منطقه و دارالحفاظ قرآن میباشد.
  موقعیت: شهر کهنه غزنی، نزدیک دروازه بازار یا درب میری.
۳۹ دزاړه ښار جامع جومات
دغه جامع جومات زیات لرغونی دی. دهیواد دمشهور تاریخ لیکونکی استاد عبدالحی حبیبی په وینا چې داجومات دغزنی لومړنی اوترټولولرغونی جومات دی.دغه جومات دیعقوب لیث اویا هم دغزنویانو دواکمنۍ په لومړیوکې پراختیا وموندله چې دمسلمانو دنفوذ ،اغیز اوپراختیا په برخه کې یی ډیر رول درلود. داجومات اته ګومبزي اواته رواقونه لري.دلیندۍ په څیرشیستونه،محرابونه په رواقونو کې د دوولړونو په څیر په پخو خښتوداسې جوړ شوی.چې ددوبی او ژمی په مهال ورڅخه کار اخیستل کیږي.دزمی مهال جومات دګومبزی په دول او ددوبی هغه یی په لرګیو پوښل (پټ) شوی دی. داپخوانی جومات اوس دسیمې دخلکوعبادتځای اوپکې دقران مجید یو دارالحفاظ هم شته.
موقعیت: دغزنی زوړ ښار درمیری دروازې ته نږدي.
40- قلعه برگـت عبدالاحمد خان:
قلعه برگد عبدالاحمدخان یکی از قلعه های دیدنی غزنی بوده و از ساختمانهای عصر سلطنت امیرحبیب الله خان میباشد. قرار گفته موسفیدان و بزرگان محل تهداب قلعه مذکور توسط امیرحبیب الله خان که غرض بازدید غزنی آمده بود گذاشته شده است. ساختمان مذکور طوری اعمار شده که یک قلعه هشت ضلعی دارای هشت برج و دربین آن قلعه چهار برج قسم حرمسرا اعمارگردیده است.
  موقعیت: شرق سرک عمومی کابل – قندهار، شمال سرک غزنی – پکتیا، نزدیک شهر غزنی.
دبرګډ عبدالاحمد خان کلا
دبرګډ عبدالاحمد خان کلا به غزنی کې دلیدو وړ کلا ده . چې دامیر حبیب الله خان دوخت له ودانیوڅخه شمیرل کیږي.دسیمې دخلکو اوسپین ږيرو په وینا چې ددغې کلا دبنسټ ډبره دامیر حبیب الله خان له لورې ایښودل شوی.دهیواد نامتو تاریخ لیکونکی عزیزالدین وکیلی پوپلزی هم په خپل کتاب (غزنه در دوقرن اخیر) کې کاږي چې ددې کلا دبنسټ ډبره امیر حبیب الله خان ایښي.  داکلابه داۍط ډول جوړه شوي .چې اته ضلعی او اته برجونه لري. ددغې کلا په دننه کې یوه بله کلا هم دحرمسرای په ډول جوړه اوڅلوربرجونه لري.
موقیعت: دکابل ــ کندهار دعمومی سړک په ختیځه خوا کې دغزنی پکتیا سړک ته نږدې شمال ته
41- مقبره سید شاه آغا:
مقبره این شخصیت عرفانی در قریه بکاول به فاصله 10 کیلومتری شهرغزنی بالای یک تپه موقعیت داشته، و ساختمان آن بصورت هشت ضلعی گنبدی که دیوار ها از خشت خام و گنبد از خشت پخته اعمارگردیده است.
موقعیت: قریه بکاولِ غزنی، جنوب منازل مسکونی، شرق سرک عام و لیسه عالی فاطمه الزهرا، غرب لیسه امام قائم.
42- مقبره سید جلال آغا:
مقبره این بزرگمرد تاریخ بین قریه لشمک و کلال ها به فاصله 9 کیلومتری شهرغزنی در بالای تپه مرتفع واقع بوده و بصورت چهارضلعی گنبدی، دیوارهایش ازسنگ کوهی و گنبد آن ازخشت پخته باریک و چونه اعمار گردیده است.
موقعیت: وسط قریه لشمک و کلال های شهر غزنی، غرب سلسله تپه های بلند.
43- مقبره و مسجد شریف باباعلی:
حضرت (باباعلی) که آن را بوعلی کوتوال نیز میخوانند در قرن چهارم زمان سلطنت سلطان محمود غزنوی زنده گی میکرده و در بین سال های 510-515 هـ چشم از جهان فانی بسته و در محل زندگی اش مدفون میباشد که در آن جا مسجد شریف نیز بنا یافته است.
مردم ارادت خاصی به این بزرگوار داشته و به زیارت آن بهر دعا کردن تا اکنون میروند.
موقعیت مزار: چوک قدیم شهر غزنی، غرب شهرکهنه، نزدیک دروازه بازار.
44- مزار شیخ وِردَکی:
این شخصیت بزرگوار عالم شریعت و پیر طریقت بوده و نام آن را محققین شیخ الذکی، شیخ رکن الدین ابوالحامد محمد و هم عصر البیرونی و محمود کبیر ذکر نموده اند. اما بنابر قول دیگر این عارف والا مقام در عهد سلطنت احمد شاه درانی در غزنه میزیسته و احمد شاه بابا به وی ارادت خاص داشته است.
این مبارک در زمان سلطنت تیمور شاه درانی وفات نموده و قرار فرمان حاکم آن زمان مقبره و گنبد این پیر طریقت اعمار شده است. گفته میشود اين  زيارت از نظر ساختمانی مربوط به قرن نهم هجری بوده  و در سال 1369 مرمت كاری گرديده است.
موقعیت: ... 

١٠ شيخ وردِکى
دازیارت دجوړښت له اړخه نهمې هجري پيړۍ پورې تړاو لري .چې په ١٣٦٩ کال کې دوهم ځل رغول شوى دى.چې دغزني په نوي ښارکې موقعيت لري
45-    مقبره محمد شریف خان:
محمد شریف خان یکی از رجال برجسته دولتی زمان جلال الدین اکبر بوده و در آن زمان عهده دار ولایت غزنی بوده است.
ساختمان این مقبره روی تپه ی بلند و یکسان با بالاحصارغزنی موقعیت داشته و با خشت های سخت و مقاوم ساخته شده است. این مقبره از داخل بشکل مربع و درهر ضلع، چهار رواق و در داخل هر رواق مدخلی بشکل کمان های نوک تیز و هموار و گنبدهای نیم دایره که بوسیله خشت پخته با ابعاد 5×5×25×25سانتی متر ترتیب یافته مزین گردیده است.ساختمان خارجی مقبره دارای چهارمدخل ورودی است که در مقابل آنها ایوان های بشکل کمان نوک تیز قرار دارد که در ضلع راست هر یک از آنها زینه های به سمت پشت بام اعمار شده، در پشت بام نیز چهار زینه، مدخل، ایوان و رواق ها، یک هشت ضلعی بمانند کمربند به دورگنبد را تشکیل داده اند. در داخل مقبره هفت قبر با لوحه های از سنگ مرمر وجود دارد که خطوط نستعلیق برآنها تحریر شده و در یکی از آنها اسم محمد شر یف خان به ملاحظه میرسد.
موقعیت: شمال شرق شهر غزنی، به عبارت دقیق تر بین شهر و منارهای بهرامشاه و مسعود.
١ سيد حسن غزنوي:
سيد حسن دبهرام شاه دپير له وتلو اونوموتو اولويو شاعرانو څخه دى. دشعرونو پريړ ديوان لري. دهغه شعرونه زړه راکښونکي ،پاخه ،اومنلي دي. ددغه نوموتي شاعر مقبره دغزني ښار دبهلول کلي باغونو ته څيرمه ده.چې دغزني نارينه اوښځينه هره ورځ دده زيارت ته راځي.چې له زيارت څخه يي بند او خورده دتبرک له پاره اخلي .
٢ خواجه ملکيار:
خواجه ملکيار چې په پرنده يي نو م وتى دى.دغزني ښاردکوشک په کلي کې هلته چې لومړي مسعود خپله وادنې جوړه کړې وه.اود غزني له اوسني ښاره نږدې څلور کيلومتره واټن لري.يو مزار شته چې ملکيارپرنده يي بولي.
٣ شيخ عطار:
شيخ عطارد چې په شيخ عطار مشهور دى.دعادل اميرناصرالدين الله سبکتګين او سلطان محمود دپير له مشايخو څخه دى . نوم يي محمد اوتخلص يي هم عطارد دى.
  ٤ شاه کابلي :
دپير زاده په کلي کې يو مزار دي چې په شاه کابلي مشهور دى .چې په زيات ګمان دادګوښه والي اوځانته کيناستي دتصوف دډګر هغه يوازنى شخصيت دى .چې په شاه کابلي يي شهرت موندلى.دا يادونه هم بايد وشي چۍ دبالاحصار لويديځي خوا ته يوبل زيارت هم شته چې په همدې نوم ياديږې.ښايي چې دابه دکابلي پاچهانوڅخه يوتن وي.چې اميرسبکتګين او ياهم سلطان محمود به داسلام په دين وياړلې وي.
٥ شيخ عبدالسلام غزنوي:
نوموړى دشپږمې هجري پيړۍ دوروستيو کې دښارونو دناوې يو عارف،پوه، اومشهور واعظ و.مزار يي دغزني ژشال په شمالي څنډه کې دپس حصار کلي کې دى.دا کلي د لرغوني غزني ښار يوکلې دى. دنوموړي زيارت ته عام اوخاص خلک رادرومي.
٦ختم اوليا:
مبارک نوم يي محمد او کنيت يي هم ابو عبدالله دى.د ې متلى او مشهور عالم په حديثو کې لوې لاس درلود او وتلى  عالم و.
٧خواجه روښنايي
حضرت سيدرشيد الدين چې په خواجه روښنايي مشهور و.دحضرت سيداحمد زوى او دنسب لړۍ يي په ديارلسم پښت حضرت امام موسي کاظم دحضرت امام جعفرصادق زوي ته رسيږي. دغزني په مبارک ښار کې يي استوګنه کوله او دمعرفت طالب العلمانو په لارښونه بوخت و.مبارک مزار يي دغزني دزاړه ښار په لويديځه خوا درسيند په غاړه دى.
٨ سيدا حمد مکه يي:
خواجه احمد په سيداحمد مکه يي مشهور يو نوموتي ولى دي چې له لوى ولى اوخليفه حضرت شيخ رضي الدين علي لالا قدس الله سره ،ته ډير نږدې و.دده مبارک مزار داولياوو په ښارکې دى چې خلک ورته له هرې سيمې راځي.
٩ شامير پاليزوان
دلرغوني غزني ښار په جنوب  نيم کيلومتري کې چې اوس داسيمه په خپله دښار يوه څنډه ګڼله کيږي. يو مزار شته چې دازيارت په شامير پاليزوان مشهور دى.
١٠ شيخ وردِکى
دازیارت دجوړښت له اړخه نهمې هجري پيړۍ پورې تړاو لري .چې په ١٣٦٩ کال کې دوهم ځل رغول شوى دى.چې دغزني په نوي ښارکې موقعيت لري.
١١کلاه سبز
دازيارت دغزني په نوي ښار کې دى.اوخلک ورته ډيرډير راځي.
١٢ خواجه علي
دازيارت په خلکو کې په (تب بند) هم مشهور دى.خواجه بابا دغزني له نيکواوپرهيزګارانو څخه دى.په نهمه پيړۍ کې په دغه عرفاني ښار کې اوسيده.په ٩٠٣ هجري سپوږميزکال کې چې کله سلطان حسين بايقراپه دې سيمو واکمن و.له نړۍ يي سترګي پټې کړې.منور مزاريي دغزني په ښارکې دشلګر له دروازې سره دى.
١٣جمع اوليا
په اوسني غزنى کې دجمع اوليا جامع يوله سپيڅلو ځايونو څخه ګڼل کيږي.له سهار تر ماښامه د لمونځ کونکو.دديني زده کړوطالبانواوزيارت کوونکومرجع وي.چې دشلګرددروازې په خوا کې موقعيت لري .

بااحترام  نویسنده : دوست گرامی اسدالله جلالزى