جغرافیای طبیعی ولایت غزنی

مقدمه

ولایت غزنی از جمله مناطق مهم جغرافیایی، تاریخی و فرهنگی افغانستان است که در بخش جنوب‌شرقی کشور قرار دارد. موقعیت جغرافیایی، ارتفاع زیاد، رشته‌کوه‌ها، دره‌ها، دشت‌ها، منابع آب، اقلیم سرد و نیمه‌خشک و تنوع نسبی پوشش گیاهی، سیمای طبیعی این ولایت را شکل داده‌اند. از سوی دیگر، همین عوامل طبیعی در طول تاریخ بر شکل‌گیری سکونتگاه‌ها، کشاورزی، دامداری، راه‌های ارتباطی و توسعه شهر غزنی اثر مستقیم داشته‌اند.

بر اساس پژوهش محمد مسعود نیکنام و فریدون کریمی، ولایت غزنی در جنوب‌شرق افغانستان قرار داشته و در داده‌های رسمی مورد استفاده آنان، مساحت آن ۲۱٬۳۸۲ کیلومتر مربع و شمار ولسوالی‌های آن ۱۸ مورد گزارش شده است. [۱، صص. ۱۵۲–۱۶۹]

با این حال، منابع جغرافیایی دیگر رقم متفاوتی برای مساحت ولایت ارائه کرده‌اند. برای نمونه، مقاله عبدالوهاب حمدرد مساحت غزنی را ۲۳٬۳۷۸ کیلومتر مربع ذکر می‌کند و تأکید دارد که ۵۹٫۸ درصد مساحت ولایت کوهستانی یا نیمه‌کوهستانی و ۳۵٫۷ درصد آن زمین نسبتاً هموار است. [۲، ص. ۱۵۹]

بنابراین، در یک اثر دانشنامه‌ای باید اختلاف آماری منابع ذکر شود و از ارائه یک رقم بدون ذکر منبع و سال خودداری گردد.

۱. موقعیت جغرافیایی

غزنی در بخش جنوب‌شرقی افغانستان واقع شده است. موقعیت آن در محدوده‌ای قرار دارد که از یک سو با ارتفاعات و سرزمین‌های مرتفع مرکزی افغانستان ارتباط دارد و از سوی دیگر به حوزه‌های خشک‌تر جنوب و جنوب‌شرق کشور نزدیک می‌شود.

این موقعیت سبب شده است که سیمای طبیعی ولایت از نظر ارتفاع، آب‌وهوا، پوشش گیاهی و میزان بارندگی در نقاط مختلف یکسان نباشد. مناطق مرتفع شمالی و غربی عموماً دارای شرایط سردتر و کوهستانی‌تر هستند، در حالی که در جهت جنوب و جنوب‌شرق، شرایط خشک‌تر و زمین‌های نسبتاً بازتر مشاهده می‌شود.

برای بررسی دقیق موقعیت و عوارض سطح زمین، نقشه توپوگرافی USGS برای چهارگوشه‌های غزنی ــ گردیز و جاجی‌میدان یکی از منابع فنی مهم است. این نقشه با استفاده از داده‌های SRTM و اطلاعات نقشه‌های توپوگرافی شوروی تهیه شده است. [۵]

۲. ناهمواری و سیمای زمین

ساختار طبیعی غزنی عمدتاً کوهستانی و نیمه‌کوهستانی است. بر اساس مطالعه اقلیمی عبدالوهاب حمدرد، ۵۹٫۸ درصد مساحت ولایت را زمین‌های کوهستانی یا نیمه‌کوهستانی و حدود ۳۵٫۷ درصد را زمین‌های هموار تشکیل می‌دهد. [۲، ص. ۱۵۹]

این وضعیت طبیعی باعث شده است که سکونتگاه‌ها و فعالیت‌های کشاورزی در بسیاری از نقاط در امتداد دره‌ها، دشت‌های کوچک، دامنه‌ها و مناطقی که دسترسی مناسب‌تری به آب دارند، تمرکز پیدا کنند.

نقشه توپوگرافی USGS اطلاعات مربوط به خطوط ارتفاعی، جریان‌های آبی و شکل زمین را ارائه می‌کند و برای مطالعه علمی ناهمواری‌های غزنی یکی از منابع پایه به شمار می‌رود. [۵]

۳. ارتفاع

ارتفاع زیاد یکی از ویژگی‌های مهم جغرافیای طبیعی غزنی است. ارتفاع، همراه با موقعیت جغرافیایی و محصوربودن نسبی در میان ارتفاعات، تأثیر مستقیمی بر دمای هوا، طول فصل رشد، نوع بارش و میزان آب قابل دسترس دارد.

داده‌های اطلس حوزه‌های آبریز افغانستان برای ایستگاه غزنی، داده‌های اقلیمی و هیدرولوژیک مشخصی ارائه می‌کند و میانگین بارندگی نرمال ثبت‌شده برای غزنی را ۲۸۴٫۸ میلی‌متر نشان می‌دهد. [۳]

۴. اقلیم

اقلیم غزنی عمدتاً سرد و نیمه‌خشک است. عبدالوهاب حمدرد اقلیم غزنی را ترکیبی از شرایط آلپی و استپی توصیف کرده و تأکید می‌کند که بارندگی آن تا حد زیادی تحت تأثیر ناهمواری و ارتفاعات قرار دارد. [۲، ص. ۱۵۹]

ارتفاع زیاد باعث کاهش دما و طولانی‌شدن فصل سرد می‌شود. به همین دلیل، زمستان در بسیاری از مناطق ولایت سرد و همراه با برف است و تابستان‌ها در مناطق مرتفع نسبتاً معتدل‌تر از مناطق کم‌ارتفاع جنوب افغانستان است.

۵. بارندگی

بارندگی در غزنی نسبتاً محدود و فصلی است. طبق Watershed Atlas of Afghanistan، برای ایستگاه غزنی مقدار بارندگی نرمال سالانه ۲۸۴٫۸ میلی‌متر، بیشترین مقدار ثبت‌شده ۵۵۱٫۲ میلی‌متر و کمترین مقدار ۹۰٫۲ میلی‌متر گزارش شده است. [۳]

مطالعه عبدالوهاب حمدرد نیز میانگین بارندگی سالانه غزنی را ۲۸۴٫۸ میلی‌متر گزارش کرده است و بیان می‌کند که بارندگی بیشتر در زمستان و بهار اتفاق می‌افتد و بارش زمستانی عمدتاً به شکل برف است. [۲، ص. ۱۵۹]

این ویژگی اقلیمی اهمیت برف و ذوب برف را در تأمین آب فصل بهار و تابستان افزایش می‌دهد.

۶. منابع آب

منابع آب غزنی را می‌توان به آب‌های سطحی، آب‌های زیرزمینی، چشمه‌ها، کاریزها و ذخایر مصنوعی تقسیم کرد.

رودخانه‌ها و آبراهه‌های محلی در بسیاری از دره‌ها نقش اساسی در کشاورزی دارند. جریان آب در این مناطق به میزان بارندگی، ذوب برف و وضعیت منابع زیرزمینی وابسته است.

اطلس حوزه‌های آبریز افغانستان یکی از منابع مهم برای مطالعه هیدرولوژی کشور و غزنی است و داده‌های ایستگاه غزنی را در جدول‌های اقلیمی و آب‌شناسی خود ثبت کرده است. [۳]

۷. آب‌های زیرزمینی و کاریزها

آب زیرزمینی از مهم‌ترین منابع طبیعی غزنی است. در مناطقی که رودخانه دائمی وجود ندارد، مردم تاریخی و معاصر از کاریز، چشمه و چاه برای تأمین آب آشامیدنی و کشاورزی استفاده کرده‌اند.

کاریزها در واقع با شرایط زمین‌شناسی و شیب طبیعی زمین ارتباط مستقیم دارند. آب ذخیره‌شده در لایه‌های زیرزمینی از طریق تونل‌های کم‌شیب به سطح زمین منتقل می‌شود و به همین دلیل، کاهش سطح آب زیرزمینی می‌تواند موجب کاهش جریان کاریز یا خشک‌شدن آن شود.

برای مطالعه رابطه میان زمین‌شناسی، توپوگرافی و منابع آب زیرزمینی، نقشه زمین‌شناسی USGS منطقه غزنی منبع تخصصی مهمی است. [۴]

۸. دریاچه‌ها و پهنه‌های آبی

یکی از ویژگی‌های مهم طبیعی غزنی وجود پهنه‌های آبی و تالاب‌های داخلی در مناطق مرتفع است. آب ایستاده غزنی از مهم‌ترین پهنه‌های آبی طبیعی منطقه به شمار می‌رود و در مطالعات جغرافیایی و محیط‌زیستی افغانستان اهمیت دارد.

دشت ناور نیز از مناطق طبیعی مهم ولایت است و به دلیل ارتفاع زیاد، شرایط اقلیمی ویژه و ویژگی‌های محیطی خود، از نظر جغرافیای طبیعی و تنوع زیستی اهمیت دارد.

برای بررسی علمی این مناطق باید نقشه‌های توپوگرافی، داده‌های آب‌شناسی و مطالعات محیط‌زیستی به صورت همزمان مورد استفاده قرار گیرند.

۹. پوشش گیاهی

پوشش گیاهی غزنی تابع مستقیم مقدار بارندگی، ارتفاع، دما و دسترسی به آب است. در مناطق خشک و نیمه‌خشک، پوشش گیاهی طبیعی نسبتاً پراکنده است؛ اما در دره‌ها، مناطق مرتفع دارای رطوبت بیشتر و اطراف منابع آب، پوشش گیاهی متراکم‌تر مشاهده می‌شود.

گیاهان مرتعی در اقتصاد سنتی روستاها و دامداری اهمیت زیادی دارند. در مناطق کوهستانی و دشت‌های مرتفع، چراگاه‌ها یکی از عناصر اصلی محیط طبیعی ولایت محسوب می‌شوند.

۱۰. چراگاه‌ها

گستردگی مناطق مرتعی سبب شده است که دامداری در بخش‌هایی از غزنی با محیط طبیعی ولایت سازگاری داشته باشد.

چراگاه‌ها به ویژه در ارتفاعات و مناطق کم‌کشت اهمیت دارند و می‌توانند منبع غذایی دام‌ها در فصل‌های مختلف سال باشند.

از نظر جغرافیای طبیعی، وضعیت چراگاه‌ها با میزان بارندگی و خشکسالی ارتباط مستقیم دارد. کاهش بارندگی می‌تواند ظرفیت مراتع را کاهش دهد و فشار بیشتری بر منابع آب و پوشش گیاهی وارد کند.

۱۱. کشاورزی و رابطه آن با جغرافیای طبیعی

کشاورزی غزنی ارتباط مستقیم با وضعیت آب، خاک، ارتفاع و اقلیم دارد.

بررسی نیکنام و کریمی نشان می‌دهد که غزنی دارای اهمیت قابل توجه کشاورزی است و شرایط طبیعی، به‌خصوص وجود زمین‌های دره‌ای و منابع آب، در پراکندگی فعالیت‌های زراعتی نقش دارد. [۱، صص. ۱۵۲–۱۶۹]

زمین‌های آبی نسبت به زمین‌های دیم ثبات بیشتری دارند، زیرا کشاورزی دیم در سال‌هایی که بارندگی کاهش می‌یابد با خطر کاهش شدید محصول مواجه می‌شود.

۱۲. خاک

خاک‌های غزنی به دلیل تفاوت ارتفاع، سنگ مادر، شیب زمین، میزان بارندگی و فرایندهای فرسایشی یکسان نیستند.

در دره‌ها و دشت‌هایی که رسوبات رودخانه‌ای و آبرفتی تجمع یافته‌اند، شرایط برای کشاورزی مناسب‌تر است. در مقابل، دامنه‌های پرشیب کوهستانی به دلیل فرسایش و کمبود رطوبت، ظرفیت زراعی محدودتری دارند.

از این رو، برای بررسی دقیق خاک غزنی باید نقشه خاک در کنار نقشه زمین‌شناسی و توپوگرافی مطالعه شود.

۱۳. زمین‌شناسی

ساختار زمین‌شناسی غزنی از نظر شناخت منابع طبیعی، آب‌های زیرزمینی، مواد معدنی، پدیده‌های فرسایشی و شکل‌گیری ناهمواری‌ها اهمیت اساسی دارد.

سازمان زمین‌شناسی ایالات متحده (USGS)، با همکاری Afghan Geological Survey و نهاد نقشه‌برداری افغانستان، مجموعه نقشه‌های زمین‌شناسی منطقه غزنی را منتشر کرده است. نقشه زمین‌شناسی مربوط به چهارگوشه ۳۳۶۸ و بخشی از ۳۳۷۰، غزنی، گردیز و جاجی‌میدان، در قالب USGS Open-File Report 2005-1112-A ارائه شده است. [۴]

USGS تصریح می‌کند که داده‌های زمین‌شناسی این نقشه بر اساس داده‌های موجود تا سال ۲۰۰۵ ارائه شده و نقشه اصلی زمین‌شناسی به کار رفته در آن به کارهای عبدالله و چمیریوف در سال ۱۹۷۷ مربوط بوده است. [۴]

بنابراین این نقشه برای پژوهش‌های زمین‌شناسی تاریخی و مقایسه‌ای بسیار ارزشمند است، ولی برای توصیف وضعیت زمین‌شناسی جدید باید در کنار مطالعات جدیدتر استفاده شود.

۱۴. نقشه توپوگرافی

نقشه توپوگرافی USGS برای منطقه غزنی یکی از منابع اساسی مطالعه جغرافیای طبیعی این ولایت است.

این نقشه از داده‌های Shuttle Radar Topography Mission (SRTM) با تفکیک ۸۵ متر استفاده کرده و برای قسمت‌هایی که داده SRTM کافی نبوده، اطلاعات خطوط ارتفاعی نقشه‌های ستاد کل شوروی در مقیاس ۱:۲۰۰٬۰۰۰ مورد استفاده قرار گرفته است. [۵]

این داده‌ها امکان بررسی علمی موارد زیر را فراهم می‌کنند:

• ارتفاعات؛

• دره‌ها؛

• شیب زمین؛

• آبراهه‌ها؛

• حوزه‌های آبریز؛

• شکل عمومی ناهمواری؛

• ارتباط میان ارتفاع و سکونتگاه‌ها.

۱۵. تصاویر ماهواره‌ای

در کنار نقشه‌های زمین‌شناسی و توپوگرافی، USGS برای همین منطقه نقشه تصویری طبیعی بر اساس تصاویر Landsat 7 ETM+ تهیه کرده است.

این تصاویر مربوط به سال‌های ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۲ هستند و برای تحلیل پوشش زمین، عوارض سطحی و مقایسه تغییرات محیطی ارزش دارند. [۶]

وجود این مجموعه نقشه‌ها به پژوهشگر اجازه می‌دهد جغرافیای طبیعی غزنی را فقط بر اساس توصیف‌های نوشتاری مطالعه نکند، بلکه آن را با داده‌های مکانی و سنجش از دور نیز بررسی نماید.

۱۶. منابع معدنی

غزنی از نظر زمین‌شناسی دارای پتانسیل‌های معدنی است و منطقه زرکشان از مهم‌ترین مناطق معدنی شناخته‌شده در ولایت محسوب می‌شود.

برای مطالعه علمی منابع معدنی، استفاده از نقشه زمین‌شناسی USGS و اطلاعات سازمان زمین‌شناسی افغانستان اهمیت ویژه دارد؛ زیرا منابع معدنی ارتباط مستقیم با نوع سنگ، ساختار زمین‌شناسی، گسل‌ها و فرایندهای زمین‌شناختی دارند. [۴]

۱۷. فرسایش خاک و آسیب‌پذیری محیط طبیعی

کوهستانی‌بودن، بارندگی فصلی و کمبود پوشش گیاهی در بعضی مناطق، زمینه را برای فرسایش خاک فراهم می‌کند.

بارندگی‌های شدید و کوتاه‌مدت می‌توانند در مناطق شیب‌دار موجب فرسایش سطحی و انتقال رسوبات شوند. در مقابل، خشکسالی و کاهش پوشش گیاهی می‌تواند خاک را در برابر فرسایش بادی و آبی آسیب‌پذیرتر کند.

از این رو، حفاظت از پوشش گیاهی، مدیریت چراگاه‌ها و استفاده صحیح از منابع آب برای حفظ محیط طبیعی غزنی ضروری است.

۱۸. خشکسالی

خشکسالی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر محیط طبیعی غزنی است.

از آنجا که میانگین بارندگی سالانه ایستگاه غزنی حدود ۲۸۴٫۸ میلی‌متر گزارش شده و میزان بارندگی سالانه می‌تواند نوسان قابل توجهی داشته باشد، کاهش بارندگی می‌تواند مستقیماً بر آب‌های سطحی، منابع زیرزمینی، کاریزها، کشاورزی و مراتع تأثیر بگذارد. [۲، ص. ۱۵۹؛ ۳]

به همین دلیل، مدیریت آب باید یکی از محورهای اصلی برنامه‌ریزی محیط‌زیستی و توسعه پایدار ولایت باشد.

۱۹. رابطه جغرافیای طبیعی با سکونت و زندگی مردم

جغرافیای طبیعی غزنی در شکل‌گیری الگوی سکونت مردم نقش اساسی داشته است.

مناطق دارای آب، زمین‌های آبرفتی و دره‌ها، امکان بیشتری برای ایجاد روستاها و زمین‌های کشاورزی داشته‌اند؛ در حالی که مناطق مرتفع و خشک بیشتر برای دامداری، چراگاه و سکونت‌های پراکنده مناسب بوده‌اند.

از این منظر، جغرافیای طبیعی غزنی را نمی‌توان جدا از جغرافیای انسانی آن مطالعه کرد؛ زیرا کشاورزی، دامداری، مسیرهای ارتباطی و حتی رشد تاریخی شهر غزنی تا حد زیادی با ساختار طبیعی منطقه ارتباط داشته‌اند.

۲۰. جمع‌بندی

جغرافیای طبیعی ولایت غزنی حاصل تعامل چند عامل اصلی است: ارتفاع زیاد، کوهستان‌ها، دشت‌ها و دره‌ها، اقلیم سرد و نیمه‌خشک، بارندگی فصلی، برف زمستانی، منابع آب سطحی و زیرزمینی و پوشش گیاهی محدود اما متنوع.

بر اساس منابع پژوهشی موجود، بخش قابل توجهی از غزنی را مناطق کوهستانی و نیمه‌کوهستانی تشکیل می‌دهد و میانگین بارندگی سالانه ایستگاه غزنی حدود ۲۸۴٫۸ میلی‌متر گزارش شده است. [۲، ص. ۱۵۹؛ ۳]

از سوی دیگر، نقشه‌های زمین‌شناسی و توپوگرافی USGS نشان می‌دهند که مطالعه علمی غزنی باید بر اساس داده‌های مکانی، زمین‌شناسی، ارتفاعی و آب‌شناسی نیز انجام شود، نه صرفاً توصیف‌های عمومی جغرافیایی. [۴، ۵، ۶]

بنابراین، در یک دانشنامه علمی مانند «بزم فرهنگ و قلم غزنه»، جغرافیای طبیعی ولایت غزنی باید به عنوان مجموعه‌ای از زمین‌شناسی، توپوگرافی، اقلیم، آب، خاک، پوشش گیاهی، مراتع، منابع معدنی و مخاطرات طبیعی معرفی شود؛ زیرا این عناصر در کنار یکدیگر پایه طبیعی زندگی و تمدن تاریخی و معاصر غزنی را تشکیل می‌دهند.

منابع و مآخذ

۱. نیکنام، محمد مسعود؛ کریمی، فریدون

نیکنام، محمد مسعود و فریدون کریمی. «نگاهی به جغرافیا، وضع اقتصادی ـ اجتماعی و زراعت ولایت غزنی». مجله علمی تحقیقی البیرونی، جلد ۵، شماره ۳، ۲۰۲۱، صص. ۱۵۲–۱۶۹.

منبع آنلاین و متن مقاله:
آرشیو علمی افغانستان ـ مقاله «نگاهی به جغرافیا، وضع اقتصادی-اجتماعی و زراعت ولایت غزنی»

۲. حمدرد، عبدالوهاب

حمدرد، عبدالوهاب. «Some Effective Factors on Ghazni Province Precipitation». مجله طبیعت، شماره ۳، سال ۱۳۹۶، ص. ۱۵۹.

موضوعات مورد استفاده: موقعیت جغرافیایی، مساحت، ناهمواری، اقلیم، بارندگی و میانگین بارش غزنی.

PDF کامل منبع:
مجله طبیعت ـ شماره ۳، سال ۱۳۹۶

۳. Watershed Atlas of Afghanistan

Watershed Atlas of Afghanistan, Part I–II.

داده‌های ایستگاه غزنی در جدول اقلیمی این اطلس شامل:

• بیشترین بارندگی: ۵۵۱٫۲ میلی‌متر

• بارندگی نرمال: ۲۸۴٫۸ میلی‌متر

• کمترین بارندگی: ۹۰٫۲ میلی‌متر

PDF کامل اطلس:
Watershed Atlas of Afghanistan ـ Part I–II

۴. U.S. Geological Survey؛ Maldonado & Turner

Maldonado, Florian & Turner, Kenzie J. Geologic Map of Quadrangle 3368 and Part of Quadrangle 3370, Ghazni (515), Gardez (516), and Part of Jaji-Maydan (517) Quadrangles, Afghanistan. USGS Open-File Report 2005-1112-A.

صفحه رسمی USGS:
USGS ـ نقشه زمین‌شناسی غزنی

PDF مستقیم نقشه:
PDF نقشه زمین‌شناسی غزنی

این نقشه با همکاری Afghan Geological Survey تهیه شده است.

۵. U.S. Geological Survey؛ Bohannon

Bohannon, Robert G. Topographic Map of Quadrangle 3368 and Part of Quadrangle 3370, Ghazni (515), Gardez (516), and Part of Jaji-Maydan (517) Quadrangles, Afghanistan. USGS Open-File Report 2005-1112-B.

صفحه رسمی USGS:
USGS ـ نقشه توپوگرافی غزنی

این نقشه برای مطالعه ارتفاع، خطوط میزان، آبراهه‌ها و شکل زمین استفاده می‌شود.

۶. U.S. Geological Survey؛ Davis & Turner

Davis, Philip A. & Turner, Kenzie J. Natural-Color-Image Map of Quadrangle 3368 and Part of Quadrangle 3370, Ghazni (515), Gardez (516), and Part of Jaji-Maydan (517) Quadrangles, Afghanistan. USGS Open-File Report 2005-1112-C.

صفحه رسمی USGS:
USGS ـ نقشه تصویری طبیعی غزنی

این نقشه بر اساس تصاویر Landsat 7 ETM+ مربوط به سال‌های ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۲ تهیه شده است.

۷. مجموعه کامل نقشه‌های USGS غزنی

Maps of Quadrangle 3368 and Part of Quadrangle 3370, Ghazni (515), Gardez (516), and Part of Jaji-Maydan (517) Quadrangles, Afghanistan.

USGS Open-File Report 2005-1112.

این مجموعه شامل چهار بخش است:

A — Geological Map
B — Topographic Map
C — Natural-Color Landsat Image Map
D — False-Color Landsat Image Map

DOI: 10.3133/ofr20051112

صفحه رسمی مجموعه USGS ـ Open-File Report 2005-1112

USGS این مجموعه را در همکاری با Afghan Geological Survey و Afghanistan Geodesy and Cartography Head Office تهیه کرده است.

شیوه ارجاع پیشنهادی برای دانشنامه

برای نسخه نهایی دانشنامه، بهتر است ارجاع‌ها در متن به این صورت باشند:

(نیکنام و کریمی، ۲۰۲۱: ۱۵۲–۱۶۹)

یا در صورت استفاده از شماره‌گذاری:

[۱، صص. ۱۵۲–۱۶۹]